Digitized by the Internet Archive in 2014
http://archive.org/details/carolilinneamoen05linn
CAROLI a LINNE
* EQUIT. AUR. DE STELLA POLARI ARCHIATRT REGII MED. ET BOTAN. PROFESS. UPSAT . ACAD. PARISIN. PETROP. ETC. SOC.
AMOENITATES ACADEMICAE
SEU
DISSERTATIONES VARIAE
PHYSICAE, MEDICAE BOTANICAE
ANTEHAC SEORSIM EDITAE
NUNC COLLECTAE ET AUCTAE
CUM TABULIS AENEIS.
■ ' 11 1 ■■■ — ■■■—'■ ' .ii i *
VOLVMEN QVINTVM F
EDITIO SECUNDA
CUR ANTE
D. 10. CHRISTIANO DANIELE SCHREBERO
SER. MARGGR. BRANDENB. ONOLD. ET CULMB. CONSIL. AUL. MED. BOT. HIST. NAT. ET OEC. P. p. o. IN ACAD. ERLANGENSI.
ERLANGAE sumtu IO. IACOBI PALM
I ' • 1 ^
BRARY
Founded 1313
- 0 - 0 JNt C"00L OF M^C *
$:M R:JE M:TIS
SUMM^E FIDEI VIRO PERILLUSTRI ATQUE GENEROSISSIMO
D no E R I C 0 von STOCKENSTROM
JUSTITIiE CANCELLARIO
D E STELLA POLARI EQUITI £ t COMMENDATORI
tas Tibi, vir generosissime, qui Ipfe Scientias coluifti, quique cultores Scien- tiarum amafli, promovifli, Sacras volui
Upfalise 1760, Auguft. 4.
C. LINN^SUS.
DISSERTATIONES
IN QUINTO VOLUMINE
C O N T E N T IE.
LXXVI.
LXXVII.
LXXVIII.
LXXIX.
LXXX.
LXXXI.
LXXXII.
LXXXIII.
LXXXIV.
LXXXV.
LXXXVI.
LXXXVII.
LXXXVIII
LXXXIX.
XC.
XCI.
XCII.
XCIII.
XCIV.
XCV.
XCVI.
XCVII.
xcvm.
XCIX. C.
pag. i 18 3° 50 68 78
Morbi claflici. P. BiercHn. Febris Upfalienfis. A. Bojlrom Flora Danica. G. T. Holm. Panis Diseteticus. J. SnenJJon. Natura Pelagi. JT. //. Hager. Buxbaumia. A. R. Martin. Exanthemata viva. J. C. Nyander. 92 TranfmutatioFrument. B.Hornlm-g. 106 Culina mutata. M. G. Oejierman. 120 Spigelia AntheJmia. J.G. Colliander. 133 Medicamentagraveo]. J.T.Fagraus. 148 Arboretum Suecicum. D. D. Pontin. 174 Frutetum Suecicum. D.M.Virgancler. Pandora Infeclorum. E. 0. Rydbeck. Senium Salomoneum. J. Pilgren. Au&ores Eotanici. A. Loo.
Inftructio Peregrinatoris.
E. A. Nordblad. 298 Plantae tin&oria?. E. Jorlin. 314 Animalia compofita. A. Back. 343 Flora Capenfis. C. H. IVdnnman. 353 Flora Jamaicenfis. C. G. Sandmark. 371 Pugillus Jamaicenfis. G. Elmgren. '389 NomenclatorPJantarum. B.Berzelius. 414 Aer habitabilis. J. V. Siefvert. 442 Sus Scrofa. J. Lindh. 461
204 232
273
LXXVL
EXPEDITIONIS CLASSICiE
1 MDCCLVI
quos PRISIDE
• D. D. Car. LlNN^EO
propofuit
PETRUS BIERCHE'N
Holmienfis. Upfalia 1757. Maji 18-
In clafle Suecorum Regia , mare Germanicum, anno fuperiore MDCCLVI, circumnavigatura, Medicus claflicus conftitutus , fufcepto hoc quicquid eft muneris, & quidem Menfe Augufti, mille circiter & nongentorum, qui morbis labora- bant, clafliariorum numerum, primo ftatim aditu, computabam ; illorum nunc ratione non habita, quos ferpens indies contagio miferorum agmini ad- jungebat. Mox igitur primam hanc curam meam efle duxi , ut in cauffas & natales mali diligentius inquirerem; quo fecuriorem, & prudentiflimo cui- que maxime probatam illud arcendi viam, poftmo- Tom. V. A dum
a MORBI CLASSICI.
dum facilius ingrederer. Neque fefellit qualecun- que boc confilium. Fructus vero & commoda, quae ex aflidua illa cum a?grotantibus convcrfationc , &, quam mihi in junctam putavi , quotidiana obfervandi folertia, ipfemet percepi, tanto minus jam diffimu- lare fas efle arbitror, ut potius, cditurus in lucem exiguum quodpiam , quale noftrarum eft virium, ingenii fpecimcn , illis rem haud ingratam me fachi- rum fperem, qui fimili olim in officio, cum tem- pus & occafio fic tulerit, verfabuntur. Ita enim & actum agcre fuperfedebunt , & experimenta ex- perimentis confirmare, vel augere, jucundum fibi pariter ac levem exiftimabunt laborem.
i-U- *• ,«;) .% . ;y #
Vix ad obeundam , cujus nuper mentionem in- jeci, provinciam me accinxeram, cum graffantium in bellicis illis navibus morborum tres inprimis familiae five ordines mihi fiftebantur. Ad primum diarrhoeas referre liceat, easque ut plurimum incruentas , cum horrendis torminibus, proftratione virium fumma, febr-e itidem debilique fumme pulfu.
Proximum hic iocum febri upsaliensi, com- muniter fic dicla;, ipfique* hodie vulgo noiiflirna?, concedimus. Hujus autem duas, quod fatendum eft, epidemias obfervabam; quaruiri altera, urgente ^statis calore, incipiens ad finem menfis Augufti durabat, meque ad claffem adventante maxime fse- viebat. Erat hsec acutior & funeftioribus fympto» matibus ftipata, Hamorrbagia fcilicet narium in II:o ftadio copiofa & absque levamine, pertinaciffima, pulfu debili, vacillanti & celeri, Ddirio taciturno, Tremore lingua, fubfultu tendinum, ut & fortiori- bus motibus convidfivis totius corporis , furditate vero in Stadio III:o & lV:o, quibus Pelecbice apud nonnullos & Vibices accedebant.
Altera,
MORBI CLASSICI, 3
Altera, quam autumnalem dicimtis, magis Jenta fuit cum dolore & Lajfitudine totius corporis fpontanea, vertiginofo & tenfivo capitis dolore , tujfi & opprejfwne pe^wis dolorifica, Cardialgia cum naufea & Vomitu levatorio conjunfta, urina turbulenta fe- dimento farinaceo , ut & faepius retenta & ad decli- nationem morbi fanguinolenta; aderat fumma pro- Jlratio virium, pulfus debilis, fuhfultus tendinum, & apud plurimos fub initio morbi fiuxus alvi gravis & pertinax.
Tertio ultimoque loco scorbutum nominamus, <qui junclus , in prima epidemia, erat cum ulceribus cacoothicis , doloreque artuum oflocopo , in progreffu autem fme ulceribus fuit cum fumma laffitudine fpon- tanea, tumore pedum cedematofo , dolore artuum, calore interno externeque adurente, fatore oris & conftitutione cache&ica.
§. III.
Ut cuivis a Natura plantse fua, quibus conti- nue fobolefcat, femina funt tributa; ita morbum fruftra quis in medium produxerit, cujus praecipua qua^dam, unde ortus fit caufla, non erit adfignanda, Cognita igitur illius indole, hujus cumprimis ratio- nem habeamus, ut plana ejusmodi facilique via fpecies morborum refte conftituantur ; neque eidem malo, ex diverfi(fimis faepe fontibus oriundo, cir- cumforaneorum more , unam femper meditemur curationem. Millcna quidem perverfa? hujus medi- cinse, quam agyrtarum merito dixcris, omne Eevum tulit exempla, fed totidem dolendos juxta effe&us. Nomen ergo fuum, fi modo jufte Medicus quis- que, ut decct, tuebitur, partes fuas, feiici cum fuccefRi, peraclurus, & morbum, & caufTam ejus rite cognofcat, qua fublata & illum tolli in promtu eft. Hujus rei probe memor id pra-fertim, dum licuit, egi,Wut caussas, quas jam exhibeo, mor-
A 2 boruro
4
MORBI CLASSICI.
borum fedulo indagarem. Sunt vero harum, ut vulgo diftingui confueverunt, alia? pradifponentes, aliae propria & principis idcirco confiderationis. IDae* ut cx vocabulo proclive efl judicatu, corpus unius hominis prae altero ad contagium admitten- dum difponunt & quafi pneparant, licet ingrucntis rationem morbi, veram quidem & quam philofo- phorum ore fufficicntem nuncuparemus , nullo mo- do in femet continere putentur. Sic nempe , qui exhaufti quomodocunque & debilitati eft corporis, epidemica quadam lue facilius contaminatur , quam qui robuftior eft & facilius perfpirat; ita tamen, ut effceta illa corporis conflitutio, pro genuina con- trafti morbi cauffa minime fit reputanda.
Propria morbi cujuslibet caufla, axitproxima efl aut remota. IHa immcdiate, ut ita dicam, effeftura producit , haec nonnifi e longinquo ' agente. Rem exemplo declaremus. CauJJa proxima Pleuritidis flagnatio & coagulatio fanguinis in vafis minimis arteriofis, ejusque in venas impeditus transfluxus, habetur. Remota autem, aer frigidus & humidus, qui foiidas corporis noflri partes ftringit, & glo- bulos fanguinis adunat, fepenumero animadvcrti- mus. Sic in Scorbuto , caufTa proxima eft corrofio fibrarum & vaforum minimorum iymphaticorum, caufla autem remota, falia funt hanc ipfam corro- fionem efficientia.
Proximce morborum caufla?, difficilius detegen- dae, faepe nos latent; vel faltem ancipiti fubfunt conjecturae, ynde tot diffidentes apud auclores de iis reprehendimus opiniones, cum fenfibus noftris in ultimos cauflarum fontes penetrare datum non fit. Contra rcmotEe illae, longa fedulaque obfer- vationum indagine, in apricum velut ducuntur, & pro diverfitate cauflarum, fpecies morborum recte curantur.
§. IV.
MORBI CLASSICI.
$. IV.
scorbutus noftratium, prasfertim fi vulgum fpeftes, e Salibus plerumque originem trahit, qui- bus, pro indole telluris & hiemis, carnes anima- lium fervare cogimur, cum ratio faciendarum im- penfarum ufum recentium camium non femper per- mittat. Hinc ab infantia inde falinis adfuefcimus, unde infulfa fere naufeam & faftidium creant, & llomachus, condimenti hujus ftimulo deftitutus, in fun&ione fua pcnitus torpefcit. Salia in corpus noftrum admiiTa alimentum quidem nullum praebent, fed in minimos foluta cryftallos maifam fanguineam ingrediuntur , aqua, ne corpus corrodant, per vias urinarias funt excernenda. Hanc ob cauifam agri- coke, quotidiana inter labores motione, qua omnes inprimis excretiones promoveri folent, fruentes, valetudinis non facile jafturam patiuntur; acceden- te autem fedentaria vita, retenta mox falia vim fuam exferunt, & corpora eorum , fcorbuti nomine eunt deftruclum.
Si dubiam hanc rem , & minus exploratam quis crederet, fexcenta eam mihi exempla inter nautas & milites degenti , teftatiflimam fecerunt. Tenuiori illo cibo & parum nutriente, in laboriofiflima ta- men, qualis ruftica eft vita, vivendi ratione, ad- fueti, avium inftar, cavea? illigatarum , fummo tan- tum non otio devovebantur, & nullo caloris, nullo denique refpectu quietis habito, falita quotidie, carne Jardoque ad fatietatem usque fummam vefce- bantur. Quid igitur mirum, fi fcorbutica hie vifri, foede pallelcerent, & foetidum os gcftarent, augen- tibus hanc calamitatem ulceribus cacoethicis , oede- mate pedum, dyfpnoea, cum univerfa fignorum fcorbuti fyndrome.
Difficillima eorum curatio erat, qui corporis motione carentes, in dies fingulos, ex ipfa cauTa morbi fui viftitarent. Quod fi, fancita «egrotanti-
A 3 bus
6 MORBI CLASSICI.
bus illis, alia diata, refumtis denuo paululum viri- bus, fanorum numero adfcriberentur, cum ipfa vi- tas fpe, priftinam iterum vitam inchoabant; quo faclum eft, ut opinione citius, in eam, ex qua vix elapfi erant, miferiam rurfus relaberentur. Hic morbus, ut & ceteri, infenfior ipfis, in oris mari- timis, quam in alto pelago, eft hoftis; nam, datis vento velis, & navis quafiatione &, quo tunc in- primis occupantur, opere fortius moventur, unde etiam ad lndiam orientalem navigantes, conftanti- bus inter tropicos ventis, a fcorbuto plerumque immunes funt, qui tamen maxime eos adgreditur, cum fedato mari & navi nulla vi ventorum acta fe- runtur. Idem noftratibus, ftatione utentibus, ac cidit, quorum cum X ad XV, in maritimo curfu, fingi.-Iis diebus, in claffe univerfa, morbis corripe- rentur, occupato portu, praefertim apud Gothobur- gum XXX, XL, quin immo L, in aegrotantium quotidie numerum accedebant, qui tamen mani- fefte minuebatur, ut primum fe mari denuo com- mitterent. Inde nullo apparet negotio, quam utile fit, & quoque neceifarium, ut claffes tali expcdi- tioni deftinatas, ftationes, uti peftifcras evitent, vel faltem appulfis ad littora navibus, nautae in continentem fe, quavis data occafione, recipiant, quo & corpora movendi, & libero aere fruendi anfam nancifcantur.
Dani, binis iftis menfibus , cum noftros in Fleckcro Norvegorum opcrirentur, fuos quotidie exfcendere fiverunt, iisdem quoque fub tota expe- ditione ilia, fatis belie erat.
In triremibus ( Galerer ) degentibus , quibus eadem atque noftris clafliariis, alimenta prasbentur, eandemque cum hauriunt auram , reclius tamen fem- per valent. Tantum vero valetudinis undc difcri- men? Ratio in promtu eft. In ramos hi & vela, ingenti cum Jabore, interdiu, & quidem fub dio
in-
MORBI CLASSICI:
?
incumbunt; cum autem adVefperafcit, nullis loco- rum anguftiis claufi , terra puroque aere libere utuntur.
§. V.
Neminem vero fugit, olera & recentia vegeta- bilia, fcorbuticis optima fanitatis remedia eiTe, cum falia eadem neque tanta copia ingrediuntur , neque diu retineant, ut pingues illi & carnium cibi; qua- propter confultiflimum judicamus, ut faluberrima hsec alimenta, quam diligentiflime, dum occafio fic tulerit, ufurpent, motione.ad littora deficiente a).
Lardnm inter maxime nutrientes cibos merito fuo numeratur, quapropter prifcis etiam athletis, quorum in viribus & robuftis lacertis, fumma fuit laus , continue edendum porrigebatur. Commodifli- mum igitur hoc alimentum fub fortiflima putamus motione, longe vero perniciofiflimum iis omnino,
A 4 qui
a) Scorbutus heic eo difficilius difpelli poterat , quo aegrius commoda aliqua diaetae ratio, in fumma recentium vegetabi- lium penuria, praefiniebatur , cum neque ad curationem in- ftituendam , praster fpecies antifcorbuticas ficcas, quidquam fuppeteret. Inter medicamenta, qu« contra hunc morbum prsefcribebantur , maxima in Armoraciis & acidis virtus fita fuit, non illis folum, quee fub nomine aceti proftant , fed in acido praefertim Vitrioli, quod duplici caufla iis prseferri mer retur. Nam , fi fufficienter dilutum, vice potionis , quotidie ufurpetur, non folum alcalefcentiam humorum corrigendo, fed confiftentiam quoque fanguini nimis refoluto reftituendo, vim fuam exferit. At vero, cum jufta, in hoc morbo tollendo, dirEta utramque faciat paginam, confultifTimum , quin immo fumme neceifarium duco, ut fufficiens Braffica; conditse copia, fub tali expeditione, nautis afiervetur, quae & comparari & confervari facile poterit. Efficaciffimum aurem hcec , contra malum fcorbuti cibum , quotidiano ufu prsebet ut non folum morti affines, cum valetudine in gratiam rcdeant , fed illt etiam fani ferventur, qui ab ifto adhuc morbo alieniores de,- prehenduntur. Cujus rei , ob diuturnam cxperientiam digniffi mus fide teftis eft Nobiliffimus Pringle , Medicus Angloruin caftrenfis primarius.
8
MORBI CLASSICI.
qui hac ipfa prorfus deftituuntur. Quam propter cauiTam, me non monente, quivis ftatim intelligit, impetum maris & ventorum fuftinentibus, ubi con- tinuo detinentur labore, falutarem lardi ufum efle, cum vires contra & valetudinem eorum idem cito profternit, qui malacia & portuum tranquillitate fruuntur. Tranfpirationem quippe impedit, fibras laxat, corpusque ad attractionem proniflimum red- dit, unde etiam ad febres intermittentes & remit- tentes proclivibus , nocentior nullus cibus jure cen- fetur. Quod fi e febre quartana convalefcenti, fuc- cidise efum permittas, quin profligatum in mor- bum denuo implicetur, experientia toties edocti, nulli dubitamus. In omnibus morbis contagiofis, ]ardum noxium efle, corpusque noftrum plus cete- ris quibuscunque ad attrahendum contagium difpo- nere deprehendimus, ut etiam fcabie infecli aug- mentum inde mali fui perfentiant. Neque hiftoria nos medica ignorare finit nefarios aliquando vefpil- lones eo immanitatis proceflifle, ut fegmentum lar- di, ori pefte agonizantium admotum facculoque in- clufum illis, inftar amuleti vendiderint, quos con- taminare voluerunt. Sed vero, prngterquam quod omnes cxcretiones & inprimis transfpirationem, lar- dum, reprimat & idcirco fcorbuto affeetos vehemen- ter noceat, fordes etiam & cruditates in prima di- geftionis officina relinquit, unde rancor humorum ibi obviorum, fibrarum laxatio & debilitatio, unde' tanquam caufla trigsB morborum a nobis defcripto- rum, jure haberi poteft. Quod cum ita fit, in clafle ejus nimquam ufus adm rti deberet, nifi fanis nautis inter fluclus aeftumque inaris opere fuo per- fungentibus.
Mirari ergo non convenit, infeliciori noftrates fato preflbs fuiffe , quod in portu tantum non fem- per & otio fegnefcerent. Quoniam vero, uti fae- pius diximus, fibras totius corporis, lardum laxio-
res
MORBI CLASSICL-
9
res reddit & omnium cibbrum tardiffime transfpirat, fimulque conftat, cache&icos omnes & noflalgia laborantes, qui ceteros asgros multitucjine vincunt, ex his principiis malum flium contrahere; quin hoc quoque refpectu, caro porcina damnari debeat, ne- mo non intellexerit b).
§. VII.
Ad alteram jam claflem morborum, Febres puta exacerbantes , cum primis vero amphimeri- nam illam pervenimus.
Harum cauffa , cauffe febrium intermittentium valde affinis quidem nobis videtur. Eoque id ma- gis, quod Amphimerina, cum lenioris eft indolis, typum intermittentis induit, eamque prae fe faciem fert & quidem vice verfa. Haud raro debitorum ope medicamentorum in eam commutatur, iisdem- que levatur & folvitur remediis c).
A 5 Ex
b) Similem Angli, fuperiori aeftate, calamitatem perpeffi funt, Gallis optima & valetudine & fortuna utentibus. Inter alias forte ejus rei ratienes , hanc etiam prsecipuam» ducimus, quod illi, noftro more, carnium ut plurimum alimentis vefcan- tur, ita quidem, ut, fub miiitari quoque expeditione fua, omnem fere his conftare commeatum percupiant. Galli contra ut plurimum vegetabilium efca contenti, utpote cui, a puero inde, afluefcunt, fuae a carnibus abftinentiae adfcribere debenr, quod raro cum illa morborum phalange pugnare cogantur, qua & noftrates & Angli profligati fuerunt.
c) Digeftivis videlicet remediis , Emeticis & Laxantibus, dieque ad noctem vergente , Caraphoratis , quibus , habita aegrotantium & rerum circumftantium ratione, Diaphoretica leniora addebantur. e. gr. Sal C. C. fuccinatus ; at vero ad ftatum morbi & declinationem , ubi , viribus vitac deficientibus, pulfus fumme debilis , parvus & fluftuans erat , fummo cum fruchi Excitantibus illis & folventibus falinis Huxbami & Riverii fcilicet e fale volatili C. C. & acido Vitrioli, loco Limonum fucci, ut & fale Abfinthii vel Tartari , acido vitrioli faturato , Chinatis vel falinis hifce , vel Rheo , vel Diaphore- ticis junctis. Emeticis etiam folis, multi fanabantur.
JO
MORBI CLASSICI.
Ex humido nimis corrupto frigidoque aere, dum corpore hauritur, transfpirationiquc obicem ponit infenfibili, perfpirabilique hocce rctento hu- midoque attrafto, eam pjraecipue progigni, vero eft fimile.
E ftaticis enim edocemur, corpus continue no- ftrum infenfibili modo perfpirare debcre, fi valetu- do erit tuenda, protractamque perfpirationis hujus fuppreffionem, maxima ex parte, ca excitare fym- ptomata, quae huic febri funt propria. Neque etiam ignorare quemquam crcdimus, tcmpore aefti- vo, poft copiofiora transfpirationis fenfibilis efflu- via, corpus magis, quam alias, bibulum eflb ; hanc- que attraclionem madidi impurique aeris morbum hunc equidem efficere arbitror. Hinc ratio patet, cur illi praeter ceteros eidem deprehenduntur ob- noxii , qui in aere hujusmodi diu faepiusque funt verfati. Caufta autem prcedifponens in corpore bi- bulo erit quaerenda, five a morbo quopiam prae- greiTo, perverfa diaeta, peculiari habitu, five alia cauffa, id ita fit conftitutum. Hujus rei fatis lucu- lenta mihi praebebantur exempla in nautis, qui, cauffis hjfce praedifponcntibus praefentibus^ poft- quam majorem nociis partem, cxcubiis confum- fiffent, idque in humido, frigido, impuroque aere, illisque peraftis, mox, fub umbraculum navis , ubi aer ionge erat corruptior, in udis veftibus, per- noclatum iviftent, poftero plerumque die , febre ifthac corripiebantur.
Ad praedifponentem cauftam etiam pertinet, quod nauta?, ii praefertim, Cqui Rote- hatsman vo- cantur,) unicam folum tunicam, quin immo ft plerosque refpicias, unum, vel forte bina indufia poffideant, quibus amicli & excubias agentes, quas- vis aeris injurias fuftinent, transfpirationem a fup- preffione, feque a frigore & humidi attraftione de- fendere non poftunt, & poftmodum prope made-
fatti
MORBI CLASSrCI. n
facli difcubitum cimt. Cni tanto malo optime con- fultum foret, fi pro fmgulis navibus certus.numerus tunicarum indufiarumque pararetur, ut effet, qup, & frigus, & humcctationem , & fordes, inprimis cum morbis afrMarentur, arcere miferi valerent.
§. VIII.
Utrumhic, de quo diiTerimus, morbus inter contagiofos referri merito poflit, aliis dijudicandum relinquo. Fieri facile potcffc, ut ex contaftu luem contraxiffe ii exiftimentur , qui in eodem loco, eis- dem communibus cauffis, unde vitium fanitatis pro- pullulat, fuerint expofiti. Diflimulare tamen non decet, pnefertim in ardore aeftatis, cum fcbris ma- lignior evadit, petechiisque efflorefcit, illius tunc exanthemata , communem exanthematum fervare naturam; quare etiam longe utiliflimum cenfemus, ut graviflimc inprimis febricitantcs , a confortio fanorum removcantur, vel faltcin, ne iis cibum capere ibidem loci permittatur, ubi scgrotantes de- cumbunt. Si quid enim contagiofi adfit, cum cibo &faliva, id haud mora deglutitur, impetumquc mox fuum in contaminatos ex more prodit ct).
§. IX.
d) Vel eo quoque nomine notabilis admodum liaec eadem epidemia videbatur, quod ftadium hujus febris IV. apud ple» tosque cum inopinato ac vehememi rigore, vel faltem horrore totius corporis orireturf comitante dolore capitis acuto atque pulfante, quem mox calor, aeflus fitisque inlignis, cum mu- tatione pulfus a fumma debilitate ad plenitudinem , infeque- bantur. Nunc per fpatium horas, nunc breviori irstervallo rigor ille capitisque dolor vigebat, non aliter , atque in febri- bus intermittentibus ordyiariis , fefe gerens. Nihil igitur mi- rum, fi graviora heecce & nova morbi indicia, tanquam mor- tis prasnuncia, vehementer segroti extimefcerent. Quo tamen metu, polt aliquot horas, liberabantur, univerfali fudore ac- cedente, qui & fyinptomata & morbum ipfum feliciter profli-
gabat.
12 MORBI CLASSICI.
§. IX.
Quod demnm ad diarrhoeam attinet, plures ad eam gignendam cauffae concurrunt. Explora- tum dudum eft, ubi quis, vel perniciofum aliquem cibum, vel majori quidem quantitate, quamutvires vitse eidem fufficiant digerendo & expellendo , fum- ferit, eum ftatim corrumpi, acefcere nempe aut ran- cefcere & apud fortiflimos etiam , tormina cum bor- borygmis atque alvi folutione efficere. Pneterea plus alimentorum, qui in laboribus vivunt, quam, qui in quiete, confumunt, motionique adfueti fi eadem deftituuntur, citius cibis gravantur. Idem nau-
tis
gabat. Impetum quidem intermittentis cujusdam febris , ftatas vices fervaturae, mox opperiebantur , fed fruftra, appetentia cibi viribusque fenfim redeuntibus ipfaque fanitate indies magis magisque reftituta. Quod fi rigoris illius, cujus mentionem injecimus , !V;um ftadium ab initio expers fuit, & exauftam inde morbi longinquitatem vidi, & durationem ipfius ftadii ad binas usque vel ternas hebdomadas. Duriflima vero illo- rum fors erat, quorum adverfa a Diarrhoea valetudo orieba- tur, fiquidem continuata haec ipfa, dum morbus obtineret» eos ita maceravit , ut per plures menfes , vires refumere non vaierent. Neque e leeto emergentes, gerentesque fanorum perfonam , aequali temporis intervallo , a pulfu pulfui heftico- rum fimili ficcoque volse manuum ardore, obftrudtiones vifce- rum lignificantibus , liberari poterant. Quibus vero , nova febriculas illius acceffione remiflio morbi contigit, eorum quo- que confeftim lingua debitum & naturalem induebat colorem, cum ceterorum contra alba ifta vel fiavefcente pituita fenfim evanefcente, fanguine velut fuffufa, «direpta quafi cuticula, videretur, eum in morem , atque poft aphtas fieri plerumque folet. Quibus , tempeftivo debitorum medicamentorum ufu intra V-.tum, VII:m vel etiam IX:m diem febris memorata accelerabatur , caverent fatis, ne iterum in depulfum morbum reciderent, cui praeter ceteros, adnufcium patebant; ita qui- dem, ut exenipla mihi illorum fifterentur, qui bis aut ter, recuperata valetudine, de.iuo in febrim complicarentur , toti- demque vicibus memorabilem crifin , quam antea nominavi- inus, experirentor,-
MORBI CLASSICI.
13
tis noftris eveniebat, qui in laboribus & menfa? pauperculce nati, jam, quafi in faginario, copio- fiori ventrem efca diftendebant, omni fere, quo digerenda erat, motus exercitio carentes. Ex diaj- teticis conftat, fi phytivorus, diaeta mutata, car- nivorus fiat, ventricuJum inde totumque corporis fyftema detrimento affici, diarrhoeamque inprimis excitari. Sic gens Ifraelitica in deferto a Manna ad abundantiorem ufum Perdicum defleftens, mu- fcarum inftar, eodem forte morbo occubcrunt.
Qui ad Indiam orientalem navibus proficifcun- tur, duris tantum fub longo itinere cibis ufi, cum, curfu maritimo peracto, in terram appulyint, fi dulciflimis & in fe alias faluberrimis , qui ibidem reperiuntur, fruclibus copiofe vefcantur, dyfente- rias fibi cholerasque aliaque mala attrahunt; quare etiam ab exquifitiflimis hujusmodi epuJis feveriflime prohibentur. Eandem ego fabulam a noftratibus aclam vidi , cum duriori ccena? adfueti , ad Norve- giam affatim Halecum recentium parvo emerent, quas femicoclias faspe, mox jucunde comedentes, diarrhoeas cruentas & incruentas fibi, fatis commo- de antea valentibus, & febres ftomachales accele- rabant. *
Nemo tandem ignoraverit, diarrhceas hafce, ibi Jocorum inprimis pertinaciter feevire, ubi mul- titudo hominum in exercitium cogitur, five mari five terra id fiat, cujus rei vel hanc rationem ma- nifeftam elTe autumamus, quod putredine & foetore excitentur. Unde etiam ceremoniali lege prce- ceptum fuit, ut quilibet militum, felium exemplo, excrementa fua humo obtegeret, ne ejusmodi pu- tredo exifteret; quam hodienum fanctionem populi orientales & Muhamedani, magno fuo bono fan&e • cuftodiunt.. Quotidiana vero experieatia common-
ftrat,
MORBI CLASSICI.
ftrat, ubi alvi ejusmodi profluvia locum obtinue- runt, contagium ab altcro in altcrum facillimo fer- perc ncgotio. Morbus igituf , quem diximus, non fcetido folum ad littora & in navibus odore, fed contagio etiam propagatur, qua propter in eam proclivis fum opinioncm, nautas illos, qui, me acccdente, ex dyfenteriis & diarrhoeis proftrati ja- cebant, fub plurium ftatione hebdomadum, triplici ex hoc fonte virus fuum haufiffe.
Cum igitur in hunc morbura quidam incur- runt, & nihilominus clauftris Jocorum magna ho- minum vis continctur, non poteft non aer inde infectus ficri , quo fit, ut fani cum a?grotis fociati, imo plfts modo afficiantur. Hac ratione id confi- lium dedi, ut graviffime acgrotantes, in peculiarem navem, illis dicatam, translati a ceterorum focie- tate diftinguerentur. Quo ipfo hoc fimul obtine- batur, ut anguftise, quas fub parada, infirmorum le&i efficiebant, minuerentur, utfacilior fieret de- cumbentium cura.
Binae ceteroquin cauffae funt generales omnium ejus generis expeditionum indiviuTa: comites, quae militarem multitudinem diro hujusmodi fato, aut prseparant aut etiam devovent, Nojlalgia videlicet impwusque aer. nostalgia licet vidgo non atten- datur, heic tamen prtecipuarn velut fedem habere videtur. Nauta enim a domo & conjuge & libe- ris, a reliquis omnibus, quce cara cenfentur, diftra- 6ti, in elatis preeterea locis aridisque nati & educli, ubi puro liberoque fruiti funt aere, mutata jam fcena, in dcpreffioribus, maris inter vapores, vi- vere coguntur ; Iidem , apparatu tenui , multo autem corporis exercitio ufi, largum jam ftatis tem- poribus vi&i*m & quietem nancifcuntur , opinione-
que
(
MORBI CLASSICI. 15
que celerius Noftalgiae malo tanguntiir, fimiliter fere atque Sueci noftri & item Helveti , cum ad Hollandiam commigraverint, ubi nulla huic morbo medela, nifi quae in fortiori corporis motu fita eft. Ubi vero vis morbi hujus invalucrit, transfpiratio indies magis magisque extenuatur, & humores, per confuetos e corpore meatus exitum molientcs, jam refidui per alias vias eadem quantitate evacuari non pofiimt. Sed quoniam excrcmentitii funt, & hoc modo tamen quotidie augentur, corpori vehe- menter nocent. Per moram fenfim plus plusque corrupti , vifcidi & immeabiles fiunt vafisque in mi- nimis ftagnant. Hinc plenitudo & gravitas , cjus- que in toto corpore fenfus; hinc dolor capitis to- tiusque corporis gravativus; hinc debilitas, laffi- tudo ,*cardialgia, inappetentia , naufea, vomitus, diarrhoea, dolor inteftinorum , & tandem funefta illa febris, quam ante nominavimus mefenterica difta vel amphimerina. His accedit, quod homines ad morbum difpofiti, non folum humidi aeris vel mi- nutifiimum attrahant, fed perniciofas etiam & pu- tridas exhalationes, quarum in navibus ingens eft copia.
§. XI.
Praecipuum igitur nunc fontem indicafte mihi videor, funeftus unde ortus morborum, quibuscum nautaj conflictabantur, promanarit. Hinc quoque juxta patet, praeter laborem, nullum Noftalgise tutius fore remedium, quam ut animi languidorum erigantur. Rem innuo confideratione eo dignio- rem, quo certius eft, decuriatis noftris (inroterade batsmcin) praeter viclum qualemcunque & vcftitum, fub tota illa expeditione, periculofa fatis & mole- fta, nihil remanere mercedis & incitamenti. Quo idcirco fit, ut animum & alacritatem defpondeant omnem , fiiumque officium , quo funguntur , non
mili-
16
MORBI CLASSICI.
militiam, fed captivitatem fere ducant, huic ita- que morbo tanto viciniores. Obfervatu jucundum fuit, eos, qui mercede conducebantur (enronllerade och forbyrde Batsmcin),, quorum lautiora funtftipen- dia, meliori & animo, & valetudine graffantibus morbis reftitiffe, facilioremque longe expertos fuiffe medicinam. Quocfrca optandum omnino effct, ut majora ftatuerentur iilis operum prsemia, quo- rum fpe & emolumento excitati, & vitam & labo- res fuos magis aequanimiter tolerarent.
. . . ■;>^0}^& %fr^i ".;. :Z W^'. j
Altera seque communis morborum canjfa in corrupto illo & interclufo fub parada acre fita eft, cum heic loci quadringenti faspenumero, pluresque, quot capi polfunt, homines, fupra fubterqbe ad latera, halecum inftar, ftipentur.
Sex rerum non naturalium principem aeri lo- cum tribuimus, utpote quem in hanc lucem editi, primum haurimus, quoque deftituti, ne momen- tum vitam vivere valeremus. Non candelae, quse fine aere exftinguitur, is magis, quam nobis, eft neceffarius. Animantes enim omnes ita refpira- tione aeris fuftinentur, ut loco quopiam, quem fpiritui introire non datur, inclufi, mox animam ponant, poftquam circumfcriptus ifta regione aer pulmones omnis permeaverit: eoque id magis, quo certius eft, receptum femel pulmonibus aerem & emiffum, fi iterum in eosdem redeat, puro licet interniixtus, damna afferre. Sive ex mente phy- ficorum , elafticitatis fuse in pulmonibus ja&uram is faciat, five alio hoc fiat modo, nobis incertum, rem tamen ipfam longa jam dudum experientia comprobavit. Neque vero ignoramus, pinguem & corruptum peftiferis exhalationibus aerem, excre- ,mentorumque rancore faetidum 3 tantum nobis offi-
cere,
J
MORBI CLASSICI. 17
cere, quantiim tenuis ille purusque prodeffe folet: unde etiam homines in regionibus degentes, ifto impuro aere circumfufis, pallentes fere & cache- ftici evadunt , febribusque , diarrhceis , fcorbuto, noftalgia &c. obnoxii. Quis igitur non videt, iquanta medico cuivis difficultas nafcatur opem fe- rendi & adrepentes ejusmodi morbos antevertendi apud eos , qui tali elemento cinguntur ? Qua- propter, in facienda expeditione, fummae fuerit nccefiitatis , quoquo fieri poilit modo, falubrem in navibus procurare aerem. Quod ut efficerent, re- centiori cumprimis asvo, omnem navigantes mo- verunt lapidem , fapientiflimis quoque in confilium phyficis advocatis. In optimis ad hunc usque diem inventis antlia suttonis habetur, quam ideo panaceae inftar expeditionibus commendavi, quo etiam confilio ii, penes quos fummum eft impe- rium, in quovis cam pofthac navigio comparari jtuTerunt.
Tom. V. B LXXVIL
9
LXXVIL
FEBRIS UPSALIENSIS
QUAM
SUB PR^SIDIO
D. D. Car. Linn^i
PRO GRADU DOCTORIS
propofuit
ANDREAS BOSTROM Phil. Mag. & Mathcf. Ledtor ad Gymnaf. Scarenf.
Upfalia 1757. Maji. 21.
Febris quae hifce temporibus Upfalia? adeo vul- garis & crebro nominata fuit, qua tot homi- nes, tamque communiter, intra aliquot an- norum fpatium laboranmt, anfam dedit primum Holmenfibus, & dein toTt fere nationi noftra?, eam febrim upsaliensem, ut novum quendarfi mor- bum, nuncupandi ; utpote quse Upfalise animadverfa per totam mox patriam accuratius obfervari coepir. Haec febris duos ante annos , adeo erat communis, quamvis adhuc non multum defecerit, tantumque incutiebat terrorem , ut multi , metu hujus morbi, Filios fuos ad hanc Acadcmiam mittere dubitave- rint; cuoniam vero aliis etiam locis aeque fajvire obfervatum eft, hic metus fubinde evanuit. Hic idem morbus Upfalige quidem non eft novus, fed heic tantum temporis, tquantum recordari polfu- raus,"graffatus fuit, licet non femper omnibus an-
nis
FEBRIS UFSALIENSIS.
19
nis sequaliter fefe habuerit; fsepe, & quidem fub- dole, nunc unum, nunc alterum optimorum inter- dum civium invadens , necavit : quibusdam annis typum fuum mutavit, interdum admodum fuit ma- lignus cumque petechiis, quo in cafu contagiofus, indeque nomine Febris pctcchizantis infignitus fuit, intcrdum ltomachum maxime afFecit, & dictus fuit Fchris mefenterica five catarrhalis : a nonnullis autem Fehris neruqfa, quoniam interdum cum deliriis & fpafmis aggrefliis fuit; interdum ctiam, potiffimum tamen tempore verno, in febrem intermittentem de- clinavit; quapropter nomen Oiioiidiancs feu Tertia-' ns continua ei impoiuerunt; verbo, medicinse non adeo periti falfum fibi dc eo formarunt conceptum. Interea ut nuper monitum, hic morbus non eft novus, aut Upfaliaa tantum endemius, fed ubique ferc communis ; vagatur enim per totam Europam, faltem qua vergit ad mcridiem, inque Italia *) in* ter Romam & Neapolim adeo vulgaris, ut popula» res noflri ibi iter facere timeant. Qui Indias vifU tarunt, morbum admodum malignum, quo prae- cipue multi Europacorum noftrorum illuc adveclo» rum, fi minus cauti funt, moriuntur, ibi animad- verterunt, qui quidem a variis eft defcriptus, fed fepius adeo obfcure, ut maximus fit labor, eum e iibris auctorum eruere; quipjpc cum nullam in* ter fymptomata accidentalia & figna effentialia di* ftinctionem feccrint. * ' *
Conjunx D. Praefidis., Ego ipfe & innumeri alii hoc morbo hcic Upfalise anno 1754 aegri, ni* mium care propiorcm iilius emimus cognitionem, quam breviter adumbrare utile judicavi , ut alii diftinctam ejus ideam etiam obtineant; Leclorem
B 2 benig*
*) Febris Semitertiana exquij^ familiarts efi popularibus ilrnjt bujus (Rom&) urbis & fere perpetuo hic grajjatur , quofa
ttiam sognovit Gaknm Rem elitn 4c$ew, ( Bagl. pm, p» 57,
20
FEBRIS UPSALIENSIS.
benignum fimul precatus, ut liceat prcetermittcre ea, quae alii de eo tradiderunt, cogcnte partim temporis anguftia, partim ut per propriam expe- rientiam res clarior evadat; propterea enim quod alii au&ores ducibus cascis ufi fint, viam fa-pilfime arduam & afperam calcarunt.
N O M E N. Haec febris a Graecis hemitrittea f. Hemitri- taus , a Romanis vero Semitertiam nuncupata fuit, quae nomina in libris medicorum adeo familiaria funt, ut ne tironem, qui rudimenta medicinas tan- tum didicit, lateant: Neoterici etiam eum in omni- bus fuis fyftematibus nominarunt, inque numerum febrium malignarum retulerunt, nec non multas praeterea febres, quae certis annis in variis provin- ciis, cum nonnihil difcrepantibus fymptomatibus oriuntur, defcripferunt, at tamen hanc eandem fe- brim innuiffe videntur.
G E N U S.
Medici Febres hoc tempore in tres praecipue claffes difpefcunt, in Criticas , Phlogifticas & Exan- thematicas , in quibus Hemitritaea noflra Criticis ad- fcribitur: febres Criticce autem in continnas , inter- mittentes & exacerbantes dividuntur. Exacerbantes ese febres criticas vocantnr, quae ex febre continua cum intermittente conflatae funt, aut quas continue afBigunt , ita ut ingravefcant novosque infultus hora & die determinata faciant, aut etiam quxy novus antequam infultus adeft, itaplane remittunt, ut febrim vix fentiat aeger; quam ob caulfam alii auclores eas Remittentes dixerilnt. Probe novi, maximam partem febrium continuarum ejus elTe indolis, quod noftem \^erfus exacerbentur : asgrota- tionis vero decurfus n^jla remiflione manifefta in- terrumpitur, antequam novus infurgit infultus.
Medi-
FEBRIS UPSALIENSIS.
21
Medici eam Amphimerinam nominarunt, cujus paroxyfmi qualibet die redeunt: Tritaum cujus pa- roxyfmi alternis diebus recurrunt, & Tetartopbyam, cujus accefliis quarta quavis luce repetunt; his He- mitritceum adjunxerunt, ficut fingulare quoddam ge- nus, quoniam alternis diebus gravius intenditur.
S P E C I E S. Hic morbus praefertim ratione typi ab omnibus aliis ita differt, ut ejus diagnofis fit facillima , indole perfpecta; hac vero ignorata, evadat difficillima, quoniam typum non fervare videtur, cum tamen fit maxime regularis. Typus hic eft, quod quovis die plerumque pojl meridiem hora iertia aut quarta exacerbetur, & repente invadat cum inquietudine, pulfu vehementi , aliisque fymptomatibus febrim comitantibus , absque frigore nifi leviflimo digito- rum & nafi interdum, deinde vero poft trium aut quatuor horarum fpatium fere evanefcat, ut febris vix fit manifefla*), quamvis aeger langueat, fed ver- fus mediam nottem lente & inopinato intcndatur , & pofl eam in fummam vehementiam excrcfcat, tan- dem circa tempus matutimim cum udore rcmittens segrum admodum debilitatum relinquat: hoc in cafu fpeciem febris continusc cum quotidiatia duplicata, aut Amphimerinae duplicis praebet. Sed alio etiam figno eflentiah notabilis eft, nimirum quod ante flieridiem alternis diebus, paroxyfmo, qui notte rcgna- vit, fcre cxftin&o & opinante a?gro, tempus cibo fe reficiendi, aut morbo remediis obviam eundi, fibi conceffum efle, faepe circa horam decimam a. m. horror levis ut in Quotidiana vel Tertiana benigna
B 3 exiftit
. ~t *) dodonaeus iiKjuit : Typus SemitertianA ita fe habet .« Singulis diebus accejfwnes invadunt , fed un» die febris magis invalefcit , reiuplicato etiam borrore , altero vero maior eft* Aiorbus longus eft periculofus. Vwtriculus pr&cipue UhraU
2?.
FEBRIS UPSALIENSIS.
exiftit, aut faltem quod apex nafi & extrcma digito- rum frigus fentiant, cegerque anxietate, qua; ple- fumque ad paroxyfmum vefpertinum durat, arficia- tur. Ita dterni dies aegro reliquis longe funt gravio- res. Ex hifce fatis apparet, hanc fpeciem inde fa- cillime dignofci, quod febris quolibet w%%riy.4q(f duos habeat infultus , unum ncmpe vefpere fubito in- vadentem, alterum vero fubdole prorepentem no- ilem verfus vehementiorem , & quod alternis diebus ante meridiem tertius infiMus acccdat. Ita fpero diagnofin hujus febris adco claram evafiffe, ut ne- minem fugiat. Ceterum lente & occulte incipit, procedit absque fiflgujari fiti, cum pulfu debili, caput debilitans.
C A U S A.
Caufam & hujus febris & omnium fcbrium cri- ticarum, ncc non intcrmittentium vuigatiiiimamm inveftigare, fatis cffc arduum, ut femper fuit; fe- des enim mali ex feclionibus cadaverum adeo non detegitur, ut vel hinc pateat, in minimis eam hse- rere fluidis, & non fine ratione contenderc videar, eam, quod ad maximam partem, a transfpiratione lsefa pendcrc. Per haec dubia viam quoad potero mihi quseram , reliquam mihique nimis arduam, aliis in invefcigando felicioribus reli&urus.
Corpus humanum continuo vaporem transfpi- rat, qui quamdiu SFfjualiter cxhalat, caetcris pari- bus recle valemus: corpus etiam acrem attrahere tam ex propria fenfatione conftat, quam exemplo pueri , quem valde fatigatum & accuratc tunc pon- deratum Keillius *) nofte in cella inclulit humida,
qui
*) Keillius aphor. 45. Per omnes corporis poros continuus facilisque aeri patet ingrejfus & egrefus.
« ■ * * * 46. Qut- in aere fub vaporis fpecie cir- cumvolitant aquet particuU , a cute noftra attraft& , cum fan- guine mifcentur & corpus ponders augent*
Keil.
FEBRIS UPSALIENSIS.
qui mane emifllis iterumque ponderatus gravior fuit, quam vefpere cum includeretur ; quod omnino evin- cit, corpus humiditatem attraxiife. In nobismet ipfis , potiftimum fi efurientibus, & minus bene veftibus munitis, nec non labore fatigatis, in aere humido verfarf contigerit, ingratam experimur fen- fationem, quafi aer hic poros ipfos penetraret, to- to horrente corpore. Cum ftudiofi juvenes Upfa- lienfes, ridentibus diebus vernis, prcmature vefti- menta deponunt hiberna & a?ftiva induunt, nec non hoc tempore, quo gelu in terra refolvitur, & va- porem emittit infenfibilern , in campos fic diclos Polonos adjacentes pila lufum, ut eft confuetudo, exeunt, (indeque fervidi & fitientes proximum di- verforium petunt, caloris lacle coagulato fedandi caufiO faepiffime accidit, quod aliquis eorum in Fe- brem intermittentem incidat. Hic morbus qui vere appropinquante, hoc eft, tempore, quo Eperlanus in aqua ludit, aut frigus e terra afcendit, endemius heic vexat, eos prascipue aggreditur, qui aeri jara infalubri fefe exponunt, & vacuo ftomacho veftibus non refte muniti, exeunt, unde confuetudo vulgi, raro mane jejuno ftomacho prodeuntis, hac quafi prstenta cautione , ne Cuculos fallat , optima eft, repleto enim ftomacho corpus eft magis perfpira- bile, fed cibo digefto transfpiratio fenfim deficit & corpus propter poros apertos, bibulum evadit aeremque attrahit. In Suecia noftra ubi ufu re- ceptum eft, ut calor ignis includatur, quo, tem- pore ipfo brumali, in aedibus calore aeftivo fruamur, morbo in regionibus auftralibus parum noto, quem Rbeumatifmum, Suetice ®rag nominamus, afhcimur, qui inde ortum ducit, quod aura frigida in partem quandam corporis noftri, calore artificiali humen- fl B 4 tis,
Keillius aphor. 48. Plus attrabimus tmpore nebulofo quam tfcco: notte quam interdiu»
24
FEBRIS UPSALIENSIS.
tis, cujus pori tum funt aperti, per 'rimam fene- ftrae aut parietis, agat, quae tum rigefcit, adeo ut maximus ex aftione mufculi fubjacentis oriatur do- lor, eo quod pinguedo tunicae cellulofas riguerit: quando hic morbus majori gradu nos corripit, fe- brem in ea parte partialem, vix fenfibilem, vefpere exacerbantem affert. E loco calido in aerem fri- gidum & bumidum delatis Coryza ftatim eft obvia; quoniam moles aeris ad refpirationem per fmum frontis & omnes ejus anfra&us defcendentis, tuni- cam Schneiderianam fubito refrigerat; quo in cafu multa copia humoris & tandem muci fecernitur. Si pedes tempeftate frigida humefcant & frigus for- . beant, Gravech etiam fefc infinuat. Hifce jam alla- tis fatis patet, corpus humiditatem aeris attrahere: omnis vero aer humidus non eft aequc n^cius; ftagnans & corruptus eft nocentiflimus, aer enim ut aqua motu purgatur. Aer in celiulis antiquis oc- clufis, fepulchris, loculis mortuorum, puteis pro- fundis &c. fme motu detentus, adeo eft venenatus, ut nafo illuc admoto repente moriamur: tempore vernali templa magna lapidibus exftructa humidita- tem exhalant; qui jejuno ftomachoea tunc frequen- tant, Febri intermittente faepiffime corripiuntur, praj- cipue fi fmt fornicata, quoniam aer fub laqueari minus mutatur indeque corrumpitur. Frigidarii Horti Academici, ubi praeleftiones Botanicae tem- pore verno habentur, paries borealis nulia ante ali- quot annos feneftra erat inftructus : unde aer eam partem verfus fatis nimium quahtum prseclufus tene- batur: tum faepiffime non fine admiratione audie- bam, quam fedulo N. D. Preefes pallentes & qui tertiana Iaboraverant, monebat, ne eidem parieti afTiderent, perfa?pe quoque poftridie plerumque Ter- tiana, tanquam poena, correptos eos fuifTe, qui fe- lutare iliud monitum infuper habuerant; nunc pofita ibi feneftra minus eft periculi. Hsec omnia clare
evin-
FEBRIS UPSALIENSIS.
evincunt febres intermittentes generari , corpore vacuo multitudinem humidi & corrupti aeris attra- hente. Ut cognatio qua febres intermittentes & ^acerbantes junguntur, pateat, ad experientiam quotid#anam recurrendum; qui enim vere Hemi- fcritaea impficantur , ceftatem verfus in Quotidianam faepe incidunt; quare ocgri contendunt, medicum fcbrem continuam in intermittentem mutaife, unde non fine ratione concluditur, has duas febres ex uno fonte originem ducere. Quod aerem inficit, e terra plerumque afcendit: fed Jonge in indagandis qualitatibus cxhalationum adeo invifibilium pro- gredi, non eft virium mearum; vidcmus tamen eos, qui loca incolunt palufria, unde muiti vapores in- falubres exhalantur, febribus intermittentibus & exacerbantibus magis e(fe expofitos: ideoque Ter- tiana eos magis infeftat, qui in inferiori a?dium parte habitant; li locus praeterea fit coenofus, & aer putredine corruptus, hi morbi plerumque ingrave- fcunt & diutius inhaerent; quam ob caufam in urbii bus majoribus , opulentiores partem inferiorem aedium raro occupant; conftat etiam eos, qui in nrbibus magnis, juxta litus quoddam foetidum, aut juxta moe.nia, ubi fordes ejiciuntur, habitant, fe- bribns criticis plcrumque elTe obnoxios. Ouod ad me, eam foveo fcntcntiam, febres exaccrbantes, vel faltem Hemitrita:am nofhram , ficut febres inter- mittentes inde oriri, quod corpus acrcm humidum & coenofum attrahat, fed in natura explicanda im- puritatum , qua2 in exacerbantibus pra3 intermitten- tibus agunt, alia dicere non habco, quam quod, uno die plus nebulaj denfae & foetidae, alio autcm minus e terra afcendere, & hanc febrim maxime autumno , hieme & vere , fed asftate minus graffari, videam; illasque hyemes, quae frigus non adeo in- tenfum producunt, fed loco ejus multum nebulae, maxime Hemitritaeam generare, evincitur experien-
B 5 tia
2(5
FEBRIS UPSALIENSIS.
tia anni 1754, cum heic tot homines huic morbo,1 praeter confuetudinem, impliciti fuerunt, illi po- tiffimum, qui aeri tum fe exponebant, qui in locis humidis & frigidis, praefertim in inferiori rcdiuin, parte verfabantur, qui in cameris fupra celkts (uoi. calcei faepe noclibus mucorem contrahunt), aut prope fentinas aut fimeta & alia ejusmodi habita- bant; cum e contrario qui calorem fervabant aequa- bilem, qui in cameris ficcis, locis editioribus magis acri obviis, habitabant, liberi evaferunt. Aereni impurum multum ad febres malignas conferre, vel ex hoc uno patebit, quod ni fallor, de Stutgardia, me leghTe memini, quae urbs olim diu adeo fuit in- falubris, ut omnes illuc proficifci metuerent; quan- doquidem nemo fere ibi adve&us febres exacerban- tes & malignas evitare potuiffet, & hoc interdum magno cum vitae difcrimine , donec ftagnum in urbe fitum eductum fuit, & in hortum mutatum, ex quo tcmpore ifte locus aeque fuit fanus atque ullus alius, in documentum certiffimum hujus caufTae. Simile etiam habetur de.Tolofa urbe Gailia? Narbonenfis juxta mare mediterraneum, quae faepe morbis ma- lignis vexabatur; fed tandem dilatatis urbis plateis & compitis, purgatis quotannis ftercoribus, liberioreque acre captato, libero aeri tranfitu conceflb, a conta- gio libera evafit urbs ; exemplo quo difcant urbium praefecti vigiles e(Te in repurgandis vicorum fordibus.
Talis fentina malorum heic Upfaliae nobis eft, fordium pleniffima, di6la Kamhaf, notabili fatis pro- funditate, ubi aqua ab antiquiffimis retro tempori- bus ftagnavit, unde eft fcetidiffima & inficiens, ut praetermittam fofTam Stadsdiket nominatam, in al- tera parte urbis, fordibus etiam abundantem, ut, me judice, fi iirbs Upfalienfis mundabitur, politiaa praefeclis necefiario incumbat has fentinas abdu- cendas curare, unde fme dubio vitae plurimorum confuleretur.
PRO-
FEBRIS UPSALIENSIS.
PROGNOSIS.
Quibusdam annis hic morbus apparet conta- giofus, efle autem revera non aufim affeverare, nifi petechizet; morbi.enim endemii a communi caufa originem ducunt, unde fit, ut omnes fere in una eademque domo afficiantur, quafi contagio afti, quod vero non ita fe habet; ieepiffime enim unus tantum in domo corripitur, reliquis tamen, qui xuram ejus egerunt, fanis, quamvis quotidie asgro adfuerint.
Alii au&ores hanc febrim vaide acutam tra- dunt; apud nos vero tarde adolefcit & declinat, ut aliquando unum, duos, immo tres menfes dimetiri poffit, feupeque lnftar febris intermittentis poft in- tervalia redeat.
Non obflante, quod hic morbus, indole ejus jam penitus perfpecla, omnino mcdicamentis ce- dat; vitam tamen a3gri in tuto futuram haud dixe- rim, fi fimul Petecbiis , Aphthis aut Deliriis infefte- tur; qui fub paroxyfmo Convulfionibus agitantur, plerumque decedunt. Pierique, quos hic morbus invadit, aliquotdies, quafiGravedinemcumpreffione fupra finum frontis, fentiunt; alii rigiditatem ver- fus cervicem, quse quo major, eo eft morbus mihi diuturnior vifus; cumque maxima fit, convulfio- nes plerumque vel faltem figna maiignitatis a fyffce- mate nervofo , utAgrypnia, Inquietudo, Delirium, defeflus virium aegrum affligunt.
C U R A.
Variis remediis in hac febri dcpeilenda tenta- tis, eo tandem perventum, ut curatu non fit diffi- cilior, quam alia quaedam, nifi figna malignitatis, ut petechice, convulfiones , aphthre adfint, qui cu- randi modus fequentibus abfolvitur :
l) VOiMI-
28
FEBRIS UPSALIENSIS.
1) vomitorium fecundum primo datur, quod ita prasparatur.
Aquae font. Unc. I. femiff. Pulver. Ipecacuanb. Gr. VI. Tartar. Tartarifatf Gr. IV. Oxymell. fciilit. Dracbm. I. femiJfA Mifce d. in Vitro.
Unde cochleare fumatur, o6lava quavis horas parte, donec effe&us fequatur. Hoc vomitoriunr efl inter mitiflima, quum in exceffu, tam caute propinatum, non agat; quia, cum aeger ' quantum fat efl affumfit, effeetus fequitur. Hoc altcra & quarta die iterum propinetur, tempore quo aeger leniffime affligitur; fme vomitorio praegreffo, febri vix medemur; & fi pertinax fit, reliqua remedia nihil fine vomitoriis alternis diebus propinandis, profunt.
2) Cortex Chinchina fecundum in hac parte con- flituit effentiale ; raro autem in fubflantia heic effe- ctum prasftat ; fed fequens in infufo , ut vinum Chinatum a N. D. Prsefide cum fruclu ufurpatura fuit.
■fy. Cort. Chinae. Unc. I.
Vini rubr. Unc. V. digere per quatuor horas, coque refiduum in Aqua font. q. f. hujus colaturae Unc. VIII. adde priori & Syrup. aurantior. Unc. III. Mifce.
Hujus vini cochleare, alternis horis, tempore remiffionis propinetur , donec lingua munda evadat, five donec morbus remittat.
3) Paregorica noclem mediam verfus [adhiben- da, & cum infultus graviffime aegrum afficit, quem in finem
Laudan. Liquid. Gtt. XII. pro dofi.
Dige-
FEBRIS UPSALIENSIS.
Digeftiva adhibentur, febri maximam quod ad partem, ufu reliquorum medicamentorum debilita- ta, cui ufui infervire* poteft fequens:
fy. Arcan. duplicat.
Tartar. Vitriolat. ana Drach. II. Antimon. diaphoret. Scrup. II. Nitri depurat. Drach. I. M. F. pulvis, Dofis Scrup. 2. tertia qua- vis hora.
Hifce, etiam pedibus, qui faepiflime poft fe- brem tumore quodam oedematofo afficiuntur, fuc- curritur.
iEger Acidis , quia eum refrigerant & effe&um Chinse tollunt, adftineat, ut & Pinguibus v. g. lar- do; quia transfpirationem fupprimunt & fibras re- laxant. Corpus pannis ficcis defricandum, & ft Scabies prorumpat, minime eft retropellenda.
Vena Sectionem nullum cffeftum falutarem , fed potius noxium , in hoc morbo , ut in intermitten- tibus, prseftare vidi.,
D I I T A.
LXXVUL
LXXVIII.
FLORA DANICA
qu A M P R /E S I D E
D. D. CAR. LlNNiEO
PRO GRADU DOCTORIS
propofuit
GEORGIUS TYCHO HOLM
Fyonia ■• Danus.
Upfalice 1757. ^unii 2.
^^cientiarum, aeque ac omnium m natura rerum, variam efle viciflltudinem , per piures feculo- rum lapfus ad noftra decurrendo tempora, nift meridie csecutientes , haud aegre videbimus ; Ex altera enim in alteram demigrando regionem, non fcdem modo femel at.que iterum mutarunt, verum etiam aliam atque aliam fubindc formam induerunt & fpeciem, quae diverfis feculis diverfis fcientiis largiorem parcioremve conciliavit cultum ac hono- rem; Hinc fit, ut, quae olim maximo in honore habitae fuere, haud raro noftra aetate negle&ae ab» jeftajque fere fordeant.
In phyficis prsefertim fcientiis, Matbefi, nimu rum, Oeconomia, Renim mturalium peritia, & Medi- cina defudare atque elaborare cumulatiore erudi- tione ornata hujus, quod terimus, sevi ingenia, ups certiores faciunt bodierna plurimarum Gentium
Diaria
FLORA DANICA.
31
Diaria & Acfca Litteraria; Majorum quippe expe- rimentis minus contenti adcuratam magis fcientiis perpoliendis , novisque veritatibus locupletandis, operam in dies impcndunt.
Verum enim vero, ut intra Artis Machaoniae terminos, quibus impraefentiarum circumfcribimur, fubiiftamus, e re noftra erit heic animadvertere, quam infatiato ardore, quam incredibili ftudio , ge- mina artis falutarisfulcra, cognitionem loquor Morhi & Medicaminis , perficiendi ftabilendique flagrent hoc tempore yEfculapii filii; Ad priorem obtinen- dum finem totam ftrenue conferunt operam Anato- mici, Phyfiologi, Obfervatores fyftematici ; Ad pofterioris vero complementum unitis quafi viri- bus confpirant Naturae confulti, Chemici, Pharma- copolae: Utrumque par eademque fumma commen- dat utilitas; Alterutro enim deftitutus quam peifi- me ciaudicat medicinam faclitans.
Hiftoria Medica fat luculenter memoriae prodit, lumen, quo, hoc temporis traftu, clariflimo fuper- bit Plantarum fcientia , maximam partem acceptum referendum eiTe Afclepiadis profapiae , quippe quae, ut eo melius fui voti compos fieret, mente atque oculis non ad hodie ufitatas tantum plantas, fed etiam ad omnes, quoad ejus fieri potuit terrarum orbis fpecies fe convertit, ad hoc indufta novis in dies fingulos deteftis praefentiflimis remcdiis in plantis, ubi nec minima ejusmodi conjeclura augu- randi fpes affulfit. Hoc in caufa fuit, quamobrem indivulfus ac individuus Medicime comes a prifca atate adoptata fit Botanica, palmario & tantum non unico plantarum ufu ad morborum expiationem re- Itriao.
Longe vero lateo^ patentiorem heic campum aperuere acutiora currentis feculi lumina , nos con- vincendo , veram Botanices traftationem multo uberiorem magisque coinmunem orbi foenerare utiJi-
tatem ;
32
FLORA DANICA.
tatem; fiquidem totum animantium agmen e regno vegctabili, ad inftar celke penaria?, fuum promit alimentum ; folidaeque plantarum cognitioni omnis probe adornata inniti dcbet ccconomia privata; Hac ratione indu&is, recentiori sevo, cun6lis cul- tioris orbis populis id ,curae fuit, ut domefticas pa- triae opes fibi quam optime pcrfpeclas cognitasque redclerent, quo facilius inde dcligerent, quae in re medica, cibaria, vel opificiis cx ufu effe queant, ne ab exteris fupplicantes emerent, qua? larga ma- nu gratis domi fundit patria. Quo factum eft, ut pleraque Europa; regna fuis gaudeant pulchre eia- boratis Fkris , quae incolis indicarent plantarum Species , intra patriam fua fponte nafcentes , Loca rariorum Natalia, Solum fmgulis gratum aptumque; unde infuper haud dubia aitequi conjeftura liceat, quamam cum quaeftu in patriam invefta ccelum folumque ferrcnt peregrina vegetabilia ac laete hic vigerent.
Eorum, quae hoc paffu jam olim tantam fibi profpexerunt neceffitatcm, nequaquam ultima eft dulciflima mea patria cenfenda, quippe quce nona- ginta abhinc annis, quo tcmpore primariam inArte Medica lucem noftris ab oris mutuari necelfe habuit modo non omnis Europa, nec incultam omnino reiiquit Botanicam; Seculum loquor aureum, quo fecuiorum memoria digni noftrates Bartholini Medi- corum totius orbis Coryphaei atque principes haud immerito falutabantur ; In rerum ad haec natura- lium fcrutinio acutiflimus naturae univerfae & anti- quitatis Danicae Indagator 01. Wormius ; in Chemia eruditione & experientia nulli fecundus 01. Borri- chius ; in Anatomia lynceus Steno ; in Materia Me- dica fedulus Sim. Pauli; in Botanica laboriofiflimi P. Kyllingius & Joacb. Burftfus, facem praeferentes Medicorum, familiam duccbant; ut temporis & charta) parcus Rbodiitm t Fuirenos aliosque" haud
paucos
FLORA DANICA.
33
paucos de Re Medica optime meritos patriae viros fiientio praeteream. Ex quo femel accenfa talis Medicinae lux, licet fit nunquam plane cxftin&a, nec tamdiu patriae fubdufta, quamdiu apud nos inclaruere incomparabiles in Scientia tam Medica qum Botanica Veri Rofcii, noftri Bucbwaldii Nul- lum tamen aevum tot, quot fimul & femel proxime exactum feculum, in patria protulit eminentiflima atque fulgentia orbis medici fidera; Scientiae enim ex toga & fago, ex nutu eorum, qui gubernacula imperii tenent, ex Maecenatum denique favore, ac id genus aliis conditionibus nimis quam frequentes contrahunt mutationes.
Scientia Botanices hoc temporis traftu fpiritum priftinosque rares recipere videtur fub feliciflimis aufpiciis, fidere felici nobis nati , Auguftifjimi Regis Dania, Nervegw &c. FRIDERICI QUINTI, qui cum omnis ltudiorum utilium generis, tum quoque hujus augmenti, nil non impendit vel curae vel largi fumtus, partim ampliflimam intra Metropolis Haf- niai moenia fedem Fiorce aflignando, calidioribus atque frigidoribus domiciiiis fplendide magnificeque exornandam, ac omnes, quotquot licet, univerfi orbis incolas plantas huc convenire jubendo, par- tim omnes tum Daniae tum Norvegiae plantas quam nitidiflime ad vivas delineatas ac in aes incifas per- fect» illuftrandas defcriptione curando; Quem in finem D. Oederns , perluftratis paulo ante plerisque Daniae infulis, Norvegiam quarto jam anno invifit; Unde nullus dubito, quin poft paucas tempcftates ad exoptatum fummumque perfeftionis faftigium in patria provehatur itudium botanicum.
Quod ad iftam Botanices particulam, quae in plantis Daniae indigenis numerandis verfatur, in confeflb eft, plurimos rion minori felicitate ac afli- duitate quondam in hoc decurriffe ftadio viros Da- niae inclytos, e quorum ccetu vel folam Kyllingi% Tom. V. C Fuire-
34
FLORA DANICA.
Fuirenornm, Sim. Pauli, Burfcri, Oldenlandi, Buch- ixaldorum mentionem feciffe fat erit; horiirn enim omnium, nec non plurium aliorum, fingulis recen- fendis fcriptis, temporis inops, fuperfedeo, prae- fertim quum unus ceteris omnibus plura hac parte praeftitcrit petrus kyllingius , Botanicus olim Danics Regius , qui in viridario fuo danico five Catalogo trilingui Latino- Danico- Germanico Planta- rum in Dania indigenarum, Hafnue forma, quam vo- cant, in quarlo, anno 1688 cdito, Dania? plantas 1102 perquam ftudiofilfime *) conquifitas, habita ratione feculi, quo vixit, ut qui maxime, accu- rate exquifiteque litteris confignavit, adhibito Jicet, ob crebrius ejusdem plantae diverfis paginis itera- tam mentionem & multorum, ferie quadam naturali mutuo fe excipientium, gcnerum prater naturam necefiitatcmque quafi vi divulfum nexum , minus commodo ordine alphabetico ; ufurpatis nominibus frequentifllme Cafp. Bauhini e Pinace ejus allegatis, rarius aliorum Auclorum, parcifilme novis, fuo marte cufis; adjectis nonnullis veterum Synonymis, Nominibus Danicis , nec non Locis natalibus ac Tem- poribus florendi.
Quoniam vero, confecuto pevo, Botanica no- vo eodemque haud paullo clariore perfufa lumine, plantce hac noftra tempeftate ad Generum normam & in ordinem redigend» & genuinis infignicnda? nominibus funt, obfervata ubique methodo facilli- ma, ne multas ob fynonymias leclori nimis crebro aquahcereat, Floram Danicam novam ac cultiorem indutam habitum in publicum iterum prodire ne-
cefie
*) kylling. rarus Iiber , qui non meretur latere; Hominis fuit indefejji & indujlrii; plures continet Plantas, quam ab eo ccelo jperes ; parum tamea diiucide defgnaias , que. rarioves. Exemplar penes nie eft , ab autlore ad novam editionem prs.» paratum cum augment« non exiguo. Hail, ftud. raed. 208«
FLORA DANICA.
35'
ceflb crit, ut, quantmn prsefens indulgeat astas, tantum & facilitatis & perfpicuitatis adquirat.
Quum infuper fagaciflima, in minutiflima in- veftigandis enodandisque Vegetabilibus ac Mufcis, Florae Myftarum afliduitas magnam & fupra quam dici poteft frequentem horum copiam noftra memo- ria palam fecerit, quye fuperioris feculi aciem fugie- bat, fequitur, ut vel fola hujus rci caufa neceffe fit iterare plantarum per Daniam inveftigationem , in locis quoque a Kyllingio determinatis , ut partim ceftum exploratumque habeamus , utrum plantis in- dicandis genuina ubique impofuerit nomina, an non; partim extricemus, quainam nonnuIJis nomi- nibus novis, a fe fictis, intcllccla & fignificata vo- luerit vegetabilia, in Botanicorum monumentis ei haud obviam fafta; quod me exfecuturum fore non magis fpero , quam fponclco , fi in patriam reduci tandem aliquando in amceniflimo jucundiflimoque Chloridos Danicse finu ac gremio asftiva confumere otiamihi, tum demum fclici, obtingat. (At prob dolor fefettit; Dyfeateria enim exflinhus fuit Autor egfigius 1759, Srptemb. 25, nuper Oeconomia Profeffor Hajfnienfis conflitutus', longiori vita digniflimus , per omnem amloitiim Scientia naturalis verfatijfmns , quique duplici itinere Hijloria naturalis caujfa Upfaliam petiit.)
Flora Imperii Danici duplici conlideranda venit fenfu, altera generalior percenfet Vegetabilia Danica fmul & Norvegica , quorum haecce eadem funt atque Suecica & alpina Lapponia; altera vero fpecialior.
FLORA DANICA magis proprie di&a, in qua exornanda noftra in prsefenti opera dcfudabit, colligit plantas fpontaneas Infularum Dania & ma- jorum SeelandiiB, Fyonia, Lalandia , Falflria, Moe- m & minorum adjacentium , nec non Cimbria totius feptentrionalis & vicinioris traftus meridionalis, q\xx crebrius Scankas & Germmicas, parcius autcm
C 2 JBrita-
3<5 FLORA DANICA.
Britannkas participant plantas, mira ad haec ftirpium marinarum atque maritimarum affluentes copia.
Haec ifta vero Dania , quum Collibus elatis, Monticulis cretaceis, Pratis depreflis, Campis apri- cis , Sylvis ac Saltibus frondofis , Nemoribus & Lucis umbrofis, Agris Cultisque fertilibus, Arvis requictis, Pafcuis atque Ruderatis incultis, Paludi- bus caefpitofis ac uliginofis, Amnibus Rivulisque intercurrentibus, Stagnis quietis, Fontibus fcatu- rientibus, Maribus alluentibus, multumque ad coeli clementiam ac foli fertilitatem facientibus, Littori- bus arenofis, limofis cet. fit inftrucla, non poteft, quin rite fcrutata, ac usque omnes perreptata angu- los, longe uberiorem lastioremque plurium, quae Kyllingio fe fubduxerint, plantarum MeflTem Florae noftrae profitcatur atque polliceatur, quod jam du- dum de Kyllingii Viridario fuum proferens judicium divinitus prsefagivit, fama fuper sethera notus, 01. Borrichius. Iis interim in pofteriorum curarum nu- mero repofitis, hac vice in Petri Kyllingii, cujus mentionem antea debito fumus honore profecuti, Catalogo five Viridario praecipue acquiefccre, plan- tasque ibidem alphabetico , a nobis autem hic fyfte- matico ordine fecundum Genera & Clajjes Syftematis fexualis difpofitas percenfere mens eft, adhibitis No- minibus , ut breviflimis ita huic propofito aptiflimis, trivialibus vulgo diclis, quse, hecatombe digna, no- viflime fecundis avibus invenit & in Speciebus Plan- tarum divulgavit N. prjeses, totius Hiftoria? natu- ralis Reftaurator ac meus per quinquennium ejus- dem Studii Dux, aeternum colendus; Appendicis loco ad calcem feorfum pofitis Plantis dubiis , quas forte extra omnem dubitationis aleam ponet futura zetas.
Prolixas nominum Kyllingii allegationes in bre- viflimo hocce compendio evitaturus, ftirpibus, ad unum omnibus, Viridarii jiominati a capite ad cal-
ccm
#
FLORA DANICA. 37
cera ferie haud interrupta numeros adfcripfi, quos heic infra fingulis proprios adjeci, adeo cuilibet, idem in fuo Viridario imitanti, Synonyma Kyllingii primo adfpe&u fe obvia quafi dent.
Plantas vero, queis nulli adhaerent numeri, vel e Cl. Burferi herbario f. Horto ficco depromtas, vel a me ipfo in patria Jeclas, addidi; Prioribus littera (B), pofterioribus iittera (N) annexa.
Stirpes, quae in Suecia injmTse non germinant, figno Crucis (f) notavi, ut e Dania , tanquam e vicinitatc, fi libucrit, facillimo adveherentur ne- gotio.
Plantis denique , Pharmacopoeorum intrantibus thecas, ftellulam (*) praefixi; quas itaque in patria fpontaneas artem medicam & pharmaccuticam ex- ercentibus vel folce hse pagellae digito quafi mon- ftrabunt, ut hifce rccerkibus, nec ab extcris emtis, vetuftatc aut fitu corruptis, ac debita privatis effi- cacia, refarciantur Pharmacopolarum pyxides.
Fronte jam nunc ferena fuccinctum huncce Prodromum fi excepcris Bcnevole Leftor ! quod etiam atque ettam Te rogatum volo, omnibus magis ab- folutam numeris poft hac cxfpecles Fl&rani Danicam, cujus proprietatibus figillatim exacte adumbrandis, nedum exprimendis, pracfentes & Difiertatiunculae, & temporis & etiam rei familiaris meae anguftiae non fuppetunt.
I. MONANDRIA. Blitum capitatum 90. f. MONOGYNIA.
Calicornia * europxa herb. II. DIANDRIA. 538»
Hippuris vulgaris 276. MONOGYNTA.
DIGYNIA. ~. , . ..
Callitriche verna N. Circ3ea lueUa"a 2l0' autumnalis N. alPma 2l1'
C 3 Vero~
/
38
FLORA DANICA.
Veronica maritima 1055. fpicata 1056.
* vfficinalis 1054. ferpyllifolia 1057»
* Beccakunga $j - 59. Anagallis^tica 61. fcutcllata 62. 1058.
* Cham&drys iooi. agreflis 34. arvenfis 31. beder&folia 30. triohyllos 32. peregrina N.
Pinguicula vulgaris 798. Utricularia vulgaris 670. Verbena * officinalis 1053. Lycopus europ&us 642.
DIGYNfA. Anthoxanthum odoratum 429.
III. TRIANDRIA.
MONOGYNIA.
Valeriana" rfioira 1041.
* offcinalis 1040. Locufta 545.
Iris * germanica 526. f.
* P/i-ai - Acorus 15. Schoenus mucronatus 455. Scirpus palufitis 531.
acicularis N.
fiuitans 532.
lacuftris 529.
maritimus N.
fylvaticus 250. 458. Eriophorum vaginatum 437.
polyfkacbypn 436. Nardus Jlritla 439.
DrGYNIA. Phalaris pbleoides 431.
arundinacea picta
« • , 423> f-
Pamcum glaucum 471. f,
CVtfj g<*//i 470.
Phleum pratenfe N.
arenarium 433.
nodofum 432. Alopecurus pratenfis 434.
geniculatus 427. Agroftis S/w^ w»£i 419. 422»
*-«£r/i N.
canina N. Aira cceruiea 435.
acjuatica N.
e&fpitofa 422.
canefcens 441.
pr&cox N. Melica ciliata 476.
nutans 477. Poa aquatica 425.
trivialis N.
pratenfis 42 1.
annua N.
comprejfa N. Briza «e^ 418. Dactylis glomerata 430. Cynofurus criftatus 428.
paniceus 472. Feftuca cwkh 440,
decumbens 475»
elatior Nj,
fiuitans 426. Bromus fecalinus 594.596.
Jlerilis 307. f.
tetlorum 308.
giganteus N. Avena /4*«« iol.
pratenfis N. Arundo pbragmites g2.
arenaria 415.
epigejos 424. Lolium perenne N.
temulentum 595, 474.
Elymus arenarius 448. 479, Hordeum murinum 473. Triticum * repens 416.
TRIGYNIA. Montia fontana 42.
TRIGY-
FLORA DANICA.
39
IV. TETRANDRIA.
MONOGYNIA.
Dipfacus fullonum 256. f.
pilofus 257. f • Scabiofa * Succifa 673 - 678.
* arvenfis 942. 944. 9+7-
cohmbaria 943. * Sherardia arvenfis 916. Afperula * odorata 86*. Galium paluftre 381.
uliginofum 382. faxatile 379.
* verum 378. Mollugo 380. 917«
672. boreale 938. Aparine 71. 72. Plantago * ntajor 799. 8oo. 7»e<//<j goi. lanceolata 803. d«£jrf (Linn. FI. Su.
132.) 805. maritma 239. 240. Coronopus 238. 809. unifiora B Cornus fanguinea 237.
fuecica 78 1. 782. Alchemilla * vulgaris 19.
DIG VNIA. Aphanes arvenfis 949. Cufcuta europ&a 243.
* - - epithymum244.
TETRAGYNIA. Ilex Aquifolium 16". f. Potamogeton 831.
perfoliatum 836.
/«cewf 835«
crifpum 837. 844.
comprejfum 839.
peSlinatum 838.
marinum N.
puftllum 842. Ruppia maritima N. Sagina procumbens 49,
V. PENTANDRIA.
MONOGYNIA. Myofotis fcorpioides 266. 272»1
Lappula 249. Lithofpermum * officinale 591» 592.
arvenfe 593. Anchufa * offcinalis 123. 124.
anguftifolia B. f , Cynoglofiura * officinale 247.
248.
Pulmonaria * officinalis 854.
855.
•anguftifolia 856. Symphytum * ofticinale 225.
226.
Afperugo procumbens 127. Lycopfis arvenfis 125. 126. Echium vulgare - Primula vem * officinalis 1045.
1049.
- - elatior 1047.
1050.
- - acaulis 1048.^. farinofa 1051. 1052.
Menyanthes * trifoliata 1013. Hottonia paltiftris 663. 664. Lyfimachia vulgaris 620.
thyrfiflora 621. nemorum 56. f . * Nummularia 727. Anagallis * arvenfis 55. Convolvulus arvenfis 234.
235.
fepium 232. 233. Campanula rotundifolia 136 « 138.
patula 907.
Rapunculus 902. f. C 4 f
4o
FLORA DANICA.
perficifolia 906.
Tracbelium 139.
glomerata 14.0.
Cervicaria 14I,
thyrfoides 142. f. Phyteuma fpicata 903. f . Satnolus valerandi 60. Lonicera * Periclymenum 780.
alpigena ig6. f. Verbafcum * Thapfus 1042.
Lycbnitis 1043?
* nigrum 1044. I045. Biattaria 114. f.
Datura * Stramonium N. Hyofcyamus * »/ger 509. Atropa * Belladonna 076. f . Solanum * Dulcamara 931.
982.
* nigrum 975. 977. Rhamnus * catbariicus 909.
* Irangula 27. Evonymus europ&us 298. Ribes * rubrum 480.
* nigrum 481. Hedera * ife/ix 483-485. Glaux maritima 401 .
DIGYNIA.
Afclepias * Vincetoxicum 84. Herniaria * glabra 820.
Ulmus * campeftris 1097. Gentiana Pneumonanthe 388»
* Centaurium 180. 18'* - - - pollicare 182. Amarella 389. 390«
* campeflris 391. Eryngium * maritimum 294.
campeftre 293. f» Hydrocotyle vulgaris 885. Sanicula * europaa 938. Bupleurum * rotundifolium
779- f •
Tordylium Anthrifcus 17JJ. Caucalis leptopbylla 179. f. Daucus * Cavota 251.. 252» Conium maculatum 205. Selinuni palufire 74. Athamanta Ureofelinum 968. Heracleum Spbondylium 995, 996.
Ligufticum * Levifticum 582. f.
fcoticum 75. Angelica * Arcbangelica 63.
* fylveftris 65. Sium latifolium 97Q, 973 ?
nodiflorum B. Sifon inundatum N. Oenanthe fiftulofa 732.
crocata 733. Phellandrium aquaticum 209« Cicuta * virofa 974. Chenopodium * £o«a.s Henricus Aethufa Cynapium 208.
558. Scandix P<?#£« veneris 948. f.
urbicum N. rubrum 97. alkum 92. viride 93. hybridum 94. glaucum N. * Vuivaria N. polyfpermum n(J. maritimum 540. hirfutum 541, f. Salfola * 542.
Tragus B. f .
& Cerefolium 184. Antbrifcus 718. Chssrophyllum * fylveftre 717.
206. temulentum i§5. Imperatoria # Oftruthium 525»f « Paftinaca * fativa 772. Carum * Ctfrt/i 177. Pimpinella * Saxifraga 794.
795- 797» Apium # graveolens 73.
Aegopodium Podagraria 64.
TRI-
FLORA DANICA.
4i
TRIGYNIA. Viburnum Opulus 937. Sambucus * Ekulus 262.
* nigra 936. Alfme media 39. 40,
TETRAG YNIA. ParnaiTia palufiris 497.
PENTAGYNIA. Statice Armeria 174. 175.
Limonium 537. Linum * catbarticum 45. 590.
Radiola 46. Drofera * rotundifolia 911.
longifolia N. r
POLYGYNIA. Myofurus minimus 507.
VI. HEXANDRIA.
MONOGYNIA. Narcifius Pfeudo - Narcijfus
719. f. Allium Scorodoprafum 22.
carinatum 21.
fpharocepbalum 2J.f
vineale 25. f.
oleraceum N.
urfinum 24. Tulipa fylveftris N. Ornithogalum lutekm 760.
minimum N. Anthericum ramofum 790.
offifragum 87. Afparagus * offtcinaiis maritl
mus 85. Convallaria * majalis 583. 584
verticillata 813. * Polygonatum%\i.%i4
multiftora 8 1 1 ?
**>/i<! 585. 58«. Hyacinthus botryoides 508 ? + Acorus * Calamus 14,
Juricus conglomevatus 525.
534-
Jiliformis N. articulatus 442. 443. bulbofus ^444. bufonius 446. pilofus 460. campeftris 457. 461. Peplis Portula 47.
TRIGYNIA. Rumex maritimus 56 1. crifpus 556.
* 554. 555.
aquaticus 559,
* Acetofa Q. Acetofella 10. II.
Triglochin palu/tre N.
maritimum 445.
POI.YGYNIA. Alifraa Plantago V 807. 8og. natans B. ranunculoides B.
VII. HEPTANDRIA.
MONOGYNIA. * Trientalis europ&a 861. 862.
VIII. OCTANDRIA.
MONOGYNIA. Epilobium anguftifolium 630.
birfutum 622. 623. montanum 625. tetragonum6 2^.62%^ palujtre 929. Vaccinium * Adyrtillus 1086.
uliginofum »087.1088*
* ^iw /V/<«d 1090. Oxycoccos 1090.
Erica vulgaris 284. 285- cinerea 286. <2bj, f. Tetralix 288. Daphne * Mezereum B.
C 5 TRI-
42
FLORA DANICA.
TRTGYNrA. Stellaria Polygonum * Biftorta 113. f.
amphibium 788. 833.
834.
* Hydropiper 785. 785. Arenaria Perficaria 783. 784..
* aviculare%i$- 8 17. Convolvulus 236.
nemorum 35. Holo/iea 171. 172. graminea 173. Vtica44
peploid.es 50. feruyllifolia 43. 992. 993. PENTAG YNIA.
43<
Paris
Adoxa Elatine
IX.
TETRAGYNIA. Sedum * Telepbium 1000.
* quadrifolia 978. 980. B.
sMofcbatellina 87 0. Hydropiper N.
ENNEANDRIA.
HEXAGYNIA. Butomus umbellatus 533.
X. DECANDRIA.
MONOGYNIA. Monotropa Hypopitys 736. Ledum * paluftre B. Andromeda polifolia 212. Arbutus * 1089. Pyrola * rotundifolia 859.
«z/Kor B.
fectmda % 60.
DIGYNIA. Chryfofplenium alternifolium 941.
Saxifraga * granulata 940.
tridattylites 771. Scleranthus annuus 818.
perennis 819. Saponaria * ojfcinalis 939. f, Dianthus Armeria 164.
deltoides 165.
plumarius 168. "f.
arenarius 166.
fuperbus 167.
TRIGYNIA. Cucubalus baccijer 33. *f .
Beben 614. Silene nutans 615.
Armeria 619- f .
* <*cre 956. fexangulare N.
Oxalis * Acetofella ioio. ioir.
corniculata 10 12. -f. Agroftema Githago 613. Lyclinis cbalcedonica 607.
f/oi cac«/i 169. 170. Vifcaria 616-618. dioica 608-612. Ceraftium vulgatum N.
femidecandrum 30". arvsnfe B. aquaticum 29. 37. 38» Spergula arvenfis 991. nodofa 51.
XI. DODECANDRIA/
MONOGYNIA. Afarum * europ&um 83. Lythrum Salicaria 631.
DIGYNIA. Agrimonia * Eupatoria 17.
TRIGYNIA. Refeda Luteola 606. Euphorbia Peplus 297.
* heliofcopia 296. DODECAGYNIA.
Sempervivum * teihorum 957.
XII. ICOSANDRIA.
MONOGYNIA.
Prunus P<«<&* 183. * fpinofa 851.
DICY-
FLORA DANICA.
43
DIGYNIA. Cratajgus Aria 987.
* Oxyacantha 766. TRIGYNIA.
Sorbus * Aucuparia 986.
PENTAGYNIA. Mefpilus Cotoneafter N. Pyrus * Adalus 637. 638. Spirsea * Filipendula 309. 310
* lllmaria 103. 104. POLYGYNIA.
Rofa eglanteria 912.
* canina 913. fpinofijfima 914.
Rubus * id&us 921. 922. c&fius 920- Jruticofus 919, faxatilis 194.
* Cbawi&morus 195. Fragaria * t/e/ctf 328. Potentilla * Anferina
rupefiris g68. 0/J<2f4 866. f .
aigentea 867. i/frtfrt 865.
* reptans 864. norvc^ica 1020.
Tormentilla * erefif^ 1003. Geum * urbanum 159.
y/va/e 160- 163. Comarum paluftre 869.
XIII. POLYANDRIA.
MONOGYNIA. Actsea fpicata 13. . Chelidonium * 195.
Glauciam jGj, f . Papaver Argemce 78.
* Rhceas 768. dubium 769,-
Nymphsea * /a/e« 731.
728.
Tilia * europta 1007. Ciftus Heliantbemum 489.
TRIGYNIA. Delphinium Confolida 229 - 234. Aconitum Napellus 42.
PENTAGYNfA. Aquilegia * vulgaris 76.
HEXAGYNIA. Stratiotes Aloides 28.
POLYOYNIA. Anemone * Hepatica 1028.
4032.
vernalis S?8.
* Pulfatilla 857.
* nemorofa 870. 871«
^74«
vanunculoides 872.
873.
Thalictrum »2/77//* 1004.
flavum 1003.
aquilegifolium \002i
fimplex B. Ranunculus * Flammula 890.
891.
r#f*»j 888. /,/»£«<* 889. amplexicaulis 8S7. f .
* Ficaria 197. auricomui E. fctleratus 883. bulbofus 879. 8S0". rc/>e».$ 878. polyanthemos N. dcm 877. 884. arvenfis 882. bederaceus 894. f. aquatilis 893. 895.
665. 667. Trollius eurnp&us 886. Caltha palujtris 134, 135.
XIV. DIDYNAMIA.
GYMNOSPERMIA. Ajuga * pyramidalis 227. 228.
reptans B. f . Teucriura * Scordium 950.
Nepe-
44
FLORA DANICA.
Nepeta * Cataria 655. 656. Betonica * ojficinalis 109.
annua hirfuta 969. Mentha fpicata viridis 651 652. f.
aquatica 653.
* arvenfis 131.
* Pulegium 853. f. Glechoma * hederacea 436-489. Thhfpi
arvenfis 970.
XV. TETRADYNA- MIA.
SILICULOSA. •Myagrum fativum 715.
paniculatum 716,' Draba verna 130. Lepidium fativum B.
arvenfe 1005. campeftre 1006. * Bar/d paftoris 128.
129.
Cochlearia * ojfcinalis 216.
Lamium * <?/&//>« 546
purpureum 548-550. amplexicaule 55 1. Galeopfis Ladanum 1099-1102.
Tetrabit 1097. 1098. Galeobdolon 547. Stachys fylvatica 552.
paluftris 996. Ballota wigr<j 640. Marrubium * vuleare 641. Leonurus * Cardiaca 639. Clinopodium * vuhare 213. Origanum * iWe^e 7c8. 7co. Dentar.a £«/£2/e™ a^.
Thymus * S*W//«« 960-965. ^Tlfl™?!?
Acinos 214. Scutellaria galericulata 654. Prunella * vulgaris 246-249.
Iberis Lunaria
danica 2 '8- grcenlandica 2l7? f, Coronopus 54. 725. f Armoracia 896. nudicaulis 725. annua B.
SILIQUOSA.
ANGIOSPERMIA.
Rhinanthus CVi/?<« g^lliyj^. Euphrafia * ojfcinalis 301. 303
Odontites 304. 305. Melampyrum criftatum 647.
arvenfe 644.
nemorojum 6+5.
pratenfe 6^6. Lathraea Squamaria 764. Pedicularis paluftris j-jZ.
fylvatica 776. 777. Antirrhinum * Linaria 588.
»2/»«* 7o. * Orontium 69. Scrophularia * nodofa 951.
aquatica 952. f . Sinapis Limofella aquatica B.
* pratenfts 720. 721. amara 724.
Sifyrabrium * Nafturtium V" c«»z 723. fylveftre 291. f. amphibium 896-898<- arenofum B. f .
* Sophia 985. Eryfimum * officinale 295.
Barbarea 290.
* Alliaria 20. cheiranthoides 714; matronalis 1082.
IoS3« f.
<7/4?/«<3 26o.
thdliana 131. glahra 119. hirfuta ng. campeftris 120. arvenfts 900. jsugrvt 971.
Rapha-
Hefperis' Arabis Turritis Brafllca
FLORA DANICA.
45
Raphanus Rapbanifirum 901, Bunias Cakile 292. Ifatis tintloria 528. Crambe maritima 117.
XVI. MONADELPHIA,
DECANDRIA.
Geranium cicutarium 399.
macrorrhizon 397. f , fylvaticum 392. pratenfe 396. paluftre B. f . robertianum 400. dijfeclum 395. rotundifolium 594. fanguineum 393.
POLYANDRIA.
Althgea * ojfcinalis 53. f, Malva rotundifolia 636.
* fylveftris 635.
XVII. DIADELPHIA.
HEXANDRIA.
Fumaria bulbofa cava34i. 342. - - - folida 343.
* offcinalis 340.
OCTANDRIA. Polygala vulgaris Sio.
DECANDRIA.
Spartium fcoparium 383. Genilta * tinHoria 384.
/>z7o/rf 38^.
germanica 38(5. f. Ononis * fphiofa 66-68. Anthyllis Vulneraria 602. Pifum maritimum B, Orobus * i/frtf«; 765,
Latbyrus Aphaca 1065. f.
tuberofus 571. f,
pratenfu 570.
fylveftris 568.
latifolius 569. Vicia dumetorum 1059, IO61.
fylvatica 1062,
Cracca 1063.
/dfiv* 77.
latbyroides 1069,
fepium B. Ervum birfutum 1066.
tetrafpermum \o6j» Coronilla iw/d B. f. Ornithopus perpujillus 761. f; Hedyfarum Onobrycbis 734, 735. f.
Aftragalus glycypbyllus 402.
arenarius 404. Trifolium Meldotw. * offcinaU 648. 649.
hybridum B.
* r«/>e«* 1015. pratenfe 1014, arvenfe 1026. montanum »023. fpumofum 1027. f • fragiferum B. agrarium 1017. medium 1022.1024.^.
Lotus maritima 598.
corniculata 599. 6oo» Medicago faleata 1021.
lupulina loi5.
XVIII. POLYADEL- PHIA.
POLYANDRIA. Hypericum quadrangulum 517.
* perforatum ^to. humifufum 512. birfutum 515. pukbrum 511. f.
XIX.
46
FLORA DANICA.
XIX. SYNGENESIA.
POLYGAMIA 2EQUALIS. Tragopofion pratenfe loo9. Scorzonera * bumilis 954.
purpurea 955. f . Picris hieracioides 202. Sonchus arvenjis N.
aler.iceu: 983-984. LaSuca virofa 543. f. Pvenanthes muralis 544. Leuntodon * Taraxacura 253,
autumnale 499. Hieracium * Pilofella 79 r.
Auricula 792.
pr&morfum 501.
muvorum B. Jabaudum 502.
umbellatum 503. Crepis teaorum 904. 498«
biennis 203. Hyoferis minima 506. Hypochaeris maculata 500. Lapfana cor-imunis 553. Cichorium * intybus 198 -201- Arftium # 562-566. Serratula tiniloria 966. 967.
arvenfis 157. Carduus lanceolatus 152.
acantboides 155.
<rri//Jtti 154.
paluftris 147. # marianus 150. f.
heteropbyllus 143.
acaulis 153. Cnicus oleraceus 146. Onopordon Acanthium 151, Carlina vulgaris 215. Bidens tripartita 144.
cernua 145.
Eupatorium * cannabinum 299, 300.
POLYGAMIA SUPERFLUA. Tanacetum * vulgare 998. Artemifia campeftris t.
maritima 5.
* Abfinthium 2. 3.
* vulgaris 79. go. CArulefcens 4. f.
Gnaphalium ■■'■dioicum 409-414.
luteo-album 997? f.
* arenarium 491. uliginofum 408.
fylvaticum 407. Conyza fquarrofa 219. (aj fV Erieeron dcre 223. Tuflitago * Farfara I037.
* Petafites 789. Senecio vulgaris 958»
vifcofus 959. Jacobaa 523. paludofus 221 ? After Tripolium 1033 - 1035.
Solidago * FiV^ <«&retf 1084. Inula * Helenium 490.
Oculus chrijii 222. f .
britannica 90.
* dyfenterica 89. Pulicaria 224. falicina 88.
Arnica * montana 259, Bellis * perennis 105. Chryfanthemum Leucanthemum 106.
fegetum 107. 108. Matricaria * Chamomilla 188. inodora 189. - - marit. 191. 192.
Anthe-
(4) yf« Senecio fquarrofus? ^ai *'» inundatis , cum h&c itt fccis femper babitet locis.
FLORA DANICA.
4?
Anthemis arvenfis 193.
* Cotula 190. Achillea * Ptarmica 852.
* Millefoiium <559-<S32.
POLYGAMIA FRUSTRANEA.
Coreopfis Bidens B.
Verbefina minim.
Dill.
Centaurea pbrygia 520.
* Cyanus 245. 246. Scabiofa 518. 5 19. Jacea 521. 522.
POLYGAMIA NECESSARIA. Othonna paluftris 220. Filago pyramidata 405. montana 406. MONOGAMIA. Jafione montana 90^. Viola /&/Vta 1080.
palufiris \o%\.
* odorata 1070. canina 1071. 1076. tricolor icgS» Io89» mirabilis 1072.
Impatiens «c/i tangere 102.
XX. GYNANDRIA.
DIANDRIA. Orchis £ifb/irf 757,
* ,^/on'o 747. 748. mafcula 745. 746. tnilitaris 742 - 744. latifolia 749. maculata 750. conopfea 751.
Satyrium wide 752.
albidum 754. Ophrys .Nida* «*i>ij 741.
ovata 740.
Monorcbis 755. Serapias Helleborine 492. 493.
longifol. 495. 496. Cypripedium Cakeolus 494.
POLYANDRIA. Arum * maculatum 81. Calla palufiris 261. Zoftera marina 330.
XXI. MONOECIA.
MONANDRIA. Z.inichellia paluftris 843.
DIANDRIA. Lemna trifulca 574. minor B.
* polyrrbiza 573. TRIANDRIA.
Typha latifolia 1038.
anguftifolia 1039. Sparganium ereSlum 988» 989«
natans 990. Carex leporina N.
_/?<zi>4 462.
Pfeudo - Cyperus 454.
rfCtf/<« 450.
veficaria 452. TETRANDRIA.
Betula * <t/£rf 110. 111.
»<J»<2 112? ./?/»«* 26. Urtica «reKj 1095. I09<S.
* dioica 1093. 1094. PENTANDRIA.
Xanthium * ftrumarium 567, Amaranthus /?/£//* 11 5.
POLYANDRIA. Ceratophyllum demerfum 707. Myriophyllum fpicatwai 669, verticiliatum 671. Sagittaria fagitjifolia 025. 926. roterium * Sanguiforba 793. Quercus * /?o£«r 863. Fagv.s * fylvatica 306. Carpinus Betulus 158. Corylus * Avdlana 241.242.
SYNO ENESIA.
Bryonia <j/£i 122.
XXII.
48
FLORA DANICA.
XXII. DIOECIA.
DlANDRIA. Salix fragilis 929.
purpurea 928. arenaria 932. incubacea 935. caprea 934.. viminalis 930. cinerea 931.
* alba 927. TRI ANDRIA.
Empetrum nigrum 289«
TET>> AXDUIA. Vifcum * albnm 108 <>. Hippophae Rbamnoides 908» Myrica * G<?/e 910. Cannabis fativa mas 143. -f.
PENTANDRTA.
Humulus * Lupulus 604. 605.
OCTANDRIA.
Populus N.
tremula 829. 830«
* »/grd B. ENNEANDRIA.
Mercurialis * perennis $ 657.
J <558. Hydrocharis Adorfus ran& 729.
730.
MONADELPHIA. Juniperus * communis 537. Taxus baccata 999.
XXIII. POLYGAMIA.
MONOECIA. Holcus lanatus 4.20. Parietaria * officinalis 770. 7. Atriplex portulacoides 482.
iortenfis rubr. 91.
laciniata 99.
/>df«/,e 95. 98.
littoralis 100.
peduaculata N.
A cer Pfeudo- Platanus 6. campejlre 8«
DIOECIA.
Fraxinus * exceljior 329.
XXIV. CRYPTOGA- MIA.
FILICES. Equifetum fylvaticum 277. 278,
* arvenfe 274. 279.
280.
fluviatile 275. limofum 281« hyemale 273. 283. Ophiogloflum * vulgatum 736« 739.
Osmunda * Lunaria 603.
rtfg<z//j 315.
Strutbiopteris 316.
Spicant 597. Pteris aquilina 3 '.2. Afplenium * Scolopendrium 589«
* muraria 924. Polypodium * vulgare 82I.
* i<7//x w7*zj 3(7. Dryopteris 325.
musci.
Lycopodium * clavatum 694.
alpinum B. Sphagnum paluftre 713. Fontinalis antipyretica %2$»
minor 327. j. Polytrichum * commune 823.
824-
Mnium ferpyllifolium punftatum 827.
- - cufpidatum 818« Bryum argenteum 703. Hypnum compianatum 685.
proliferum 702.
ALG&.
FLORA DANICA.
49
* pulmonarius 580. 581« caperatus 70 1. f.
* caninus 700. pyxidatus 692» rangiferinus 69 1. £/Ytai 682. fioridus (581.
ALGiE.
ceranoiiei 338« inflatus 334. »cio/«j 337. filiquofus 336. faccbarinus 332 ? faftigiatus 339. .Fi/«7« 331.
Ulva I^aBuca 712. Conferva reticulat* 7o5.
* Auricula N. Fucus ferratus 335.
Chara -vulgaris Q82. Tremella No/?oc N.
' ^Egagropila B. FUNGI. Agaricus Cbantarellus 'sfi^, mufcarius 364. Georgii 344.
Phallus impudicus 365. Peziza lentifera 374. Lycoperdon * Bovijta 36$.
Plantse DUBIiE Viridarii Kyllingiani. N:o 7. 38. 41- 52. i2i. 149. 156. 176. 207. 254; 258. 308. 3i3- 314- 318 - 3'M- 332. 345 - 3^2. 3(5(5 - 368. 37o - 373- 375 - 377- 387- 398- 403. 424. 441. 449- 45i- 453- 45<5. 459- 4°~3 - 469. 478. 504- 505- 5'3- 5M- 5'<5- 524. 527- 535- 536« 539- 5<5o. 572. 579. 601. 615 - 626. 632. 633. 650. 654. 668. 679. 680. 683. 688 - 690. 693. 696. 699. 704. 705. 709 - 711. 753. 756. 762. 774. 775. 787- 796-9 802. 806. 822. 840. 841. 850- 875- 881. 892. 899. 904. 915. 933. 953. iot8. 1025. 1064. 1068. 1073- 1075. 1077.
Tom. V.
D
IXXIX.
LIBRARY.
FoundW 1313
OF MEO
LXXVIX.
P A N I S DI&TETICUS
QUAM
SUB PRiESIDIO
D. D. CAR. LlNNiEI
propofuit
ISACUS SUENSSON
Lincopia - O - Gothus. Upfalia 1757. Junii 8-
Quin cibum, homini maxime naturalem, fup- peditent Fruftus, e variis arboribus ena- fcentes, quibus terrce intra tropicos abun- dant, quos, frugiferae admodum, perpetuo quafi florent, non dubium eft. Epulas ejusmodi inemtas incoiis adponunt regiortes, nullis fere anni viciffi- tudinibiis afperis expofitae, ubi frigus ad punctmn congelationis nunquam adfcendit. Inclinatio natu- ralis infantum, ftructura dentium, affinitas claffica cum Simiis, fatis convincunt fructus homini ali- mentum prsebere aptiffimum; ut Gymnofophiftas, Indiae fapientes, praeteream, qui vix alio utuntur cibo, quam calore folis coclo, id eft, fructibus, & Perfas populosque his fmitimos, qui ex fuis Palmetis vitam fuftinent, unde etiam omnia, confervationi mortaliurn uiaxime necefTaria, defumunt. Cum
vero
PANIS DliETETICUS.
vero hoe terrae fempervirentes, cunftos mortalium non caperent incolas, ex frugibus diverfi generis, ad ncceflitates naturse fublevandas & vires corporis, Jabore confeclas, refiituendas , fructus prasparare artificiales res ipfa docuit. In cibis vero, ex fru- gibus prasparatis, pr&ftantiftimus fane eft Panis *), alimentum nobis extra Indias adeo neceffarium, ut, hominem maxime inopem indicaturi, dicere foleamus, ne micam quidcm panis ei fupereffc; in menfis ditiorum & pauperum zeque adpofitum ; omnibus in morbis aptum, cunclisque temperamen- tis adcommodatum; faporem gratum cuivis alii cibo, per fe vix fapido, concilians. 'Cum igitur Panis adeo fit frequens, & victui noftro robur & voluptatem fere prcebeat, ne graveris, quaefo, L. B. examini Panis Dixtetico folitam exhiberc adten- tionem.
5. n.
Panis ex feminibus graminum, in pulverem reda&is, ordinarie efficitur, qui pulvis aqua calida commixtus fermcntatur, poftmodum vcro ad cum caloris gradum coquitur, quo fcrmentatio ccffat. Eft hic modus panem faciendi ufitatiflimus. Sed cum fucccdanca etiam panis invencrit duris in rebus urgens egeflas, nonnulli, materia fatis tenaci dcfi- ciente, panem fme prsevia fermentatione coqutmt.
Species Panis ejusque varietatcs funt longc plu- rimar. adferemus igitur prfecipuas.
D 2 I. PA*
#) Panis vocabulum a Tav , omne, nonmdli derivant, quoi fit inflar omnis alimenti ; alii a PANE Deo ( Caffod. Var. L. 6.) tanquam inventore , quemadmcdum a Cerere Cerealia ditta; (Confr. Virg. georg. Lib. I. v. 147. &c); alii a pa- fcendo , cum panis quotidianus fit futfdamentum qiiafi aYmentn Sed hs.c iist quorum iatsreft , difciltkad* relinquimus.
PANIS DI.ETETICUS.
I PANES SIMPLICES.
Siligineus & Jimilaceus (Hvetebrbd ) omnium prae- ftantifTimus eft. Italis & auftralibus communis, apud nos nobilioribus in ufu. De fuo gevo jfuve- nalis Satyr. V.
Sed tener £f niveus mollique Siligine fatius fervatur domino. — — — Secalinus (Ragbrbd) minus obftruit alvum, quam ille ex tritico. Veteribus Grcecis & Romanis inufita- tus , nobis eft ufitatijfimus . Olim frumentum Secalis erat amarum, hodie diutuma cultura dulcius. confr. Plinii XVIII. Cap. 16.
Hordeaceus (Kombrbd) ingratior fecalino, dul- cior tamen magisque refrigerans, rufticis noftrati- bus familiaris. Antiquiffimis Grcecis in cibis bordeum erat, tefte PlinioXVlU. Cap. 7.
Avenaceus (Hafrebrbd) pauperibus communis, fcd jumentorum , nonbominum, cibum pronunciatGale- nus. In quibusdam tamen provinciis frequens eft.
Furfureus (Sadbrbd) fordidus Plauto , acerofus Marcello, qui furfuris plurimum, farinas vero exi- guum , habet. Omnium eft deterrimus & minimi alimenti. Hinc non adhibetur, nifi fummaurgente inopia & annonEe caritate.
II. PANES COMPOSITI. Panes cum faccharo & ovis avium, dulciores, Panis crocatus veterum, (Saffransbrbd) , Pompemickel , compofitus ex farina & granis ,
feminum decortatis ac diminutis, fubacidus; fre-
quens in Belgio & Germania.
III. QUA MODUM PRiEPARATIONIS.
Confufaneus, panis veterum (Oficktadt), Fermentatus , Zymites Graecis (Gajl-brbd), Acetofatus (Surbrbd) , Azymos, non fermentatus (Ofyradt-brbd).
IV. FOR-
PANIS DLETETICUS.
53
IV. FORMA.
Panis placentatus (Kakbrbd),
Similce (Simlor) , •
Panis craffior (Limpor) ,
Panis bifcoctus , Dipyrus (Skorpor),
Panis fpiratus (Kringlor) ,
Prtras buccellatus (Succarie brbd ) , fic di&us, quocUn buccellas conficiatur. Hunc Ruffi in caftris & itinefibus adhibent.
Panis Nauticus ( Commiffebrbd) ,
Panis Speufiicus ( Tunnbrbd).
V. VARIETATES PANIS.
Panis calidus , ex formce nuper eductus (Varmt brbd ) ,
i\?ra'.f recens (Mjukt brbd) , Ptfrai ficcatus (Tort brbd).
VI. VITIA PANIS.
Panis collapfus , lapidofus, exuflus , mucidus, mr* miculofus.
Ex farina fit gluten, quod ex furfure obtineri nequit; ex glutine ejusmodi vifcidum in corpore humano generatur , unde Leucophlcgmatia facile oritur. Equi, cruda farina pafti, pingues quidem fiunt, fed inertes & debiles." Ad vifcidum hoc ni- mium expellendum fermentatio conducit* qua? par- ticulas diffipat, dum far hoc farina? tollit. Fer- mentatio autem haecce , quce pancm reddit porofum, nifi impediretur, panis deliquefceret, rumperetur & difFlueret : unde etiam neccflaria eft coftio panis in fornace, quae eum habeat caloris gradum, ut eandem tollat. Expellit haec humorcs nimios, qui pani infunt, eumque minus vifcidum magisque falu- brem reddit. Hinc panis bisco&us pro faluberrimo habetur.
D 3 §. III.
PANIS DliETETICUS.
§• III.
Qui vero proprictates panis & vim nutwendi infignem recte perfpicere cupit, ad primam cjus originem mecum defccndat, neceffe eft. Exami- nentur grana, cx quibus paratur panis, quam pri- mum florucrunt fegetes & frucfcum efferre incipiunt, a.ntcquam nova femina in conceptaculis indurcfcunt. Diiae ubi premuntur digitis, fuccum effundunt, qui colore, coniiftentia & fapore characlercm emulfio- nis perfe&e cxprimit. Granum frumenti maturum, aquee paulifper immerfum, emollcfcit, & ubi pre- mjtur, fuccum cmittit, quo irnpletum eft, nempe jemulfionem plane* eandem , quaj in embryonc femi- nis erat; ita ut maturum granum non differat ab Smmaturo, niii in eo, quocl emulfio, in illo fit tor- rida, quae, aqua tumefcente , rurfus fluida evadit. Quando crefccre incipit granum, unicum protrudit folium, unde gramina & cerealia intcr monocotyle- dones numerant Botanici. Horum enim graminum cotyledon alter non explicatur, fed complicatus ' manet, aquam exforbet, quse folvitur in emulfio- • nem feu lac, quo velut fcetus tenellus nutritur, us- < que dum in terra fefe explicuerit radix, ut herbne nutriendae fufficiat. Quodcunque igitur farinam vo- camus, non eft nifi pulpa cotyledonum, delitefcens j intra epidermidem feminis, quse in furfures abit; pulpa vero nihil eft, nifi emulfio torrefacla.
i iv.
Omne nutrimentum hominis aut emulfionem effe, aut gelatinam, docent Phyfiologi. Illa ex ve- getabilibus eft, haec ex animalibtss. Cumque homo ex folo alimento gelatinofo diu fubfiftere nequeat, jfed Febribus aut Phthifi corripiatur, praecipuum noftrum nutrimentum erit ex ajimento emulfionis, feu Iafteo, unde etiam chylum omnia laclis natu- ralis, aut artificialis, habere requifita Anatomici
mon-
PANIS DLETETICUS.
55
monftrant. Eft enim emulfio nihil alitid, nifi lac artificiale, prceparatum ex feminibus contufis & cum aqua diu» agitatis. Hinc, perinde atquelac, flores emittit, prteparandos in Butyrum, & coagulatur cum acidis. Cumque teneri foetus, ob dcbilitatem ven- triculi, & vifcerum chylopoieticorum , alimenta crafiiora digerere non valeant, nutrimentum ipfis ordinavit Creator ex mammis maternis, qua; chy- lum ipfis excolant a matre, ex cibo parattim. Quid? quod ab ortu ad exitum usque vitse, lacte, aut emulfione, maxime nutriuntur mortales. Panis ex farina, id eft emulfione torrefacta prgeparatus, quam- vis multas fubeat mutatiom-s, eandem tamen fer- vat indoiem, nifi planc exuftus fuerit, tum enim ad fua principia nunquam reduci poteft. Ceterum unico cxperimento hsc res kiculcntifiime demon- ftratur: fruftulum panis fumatur ore & quam diu- tillime manducetur, ita quidem, ut faliva nec ex- fpuatur, nec deglutiatur, cunftis jam refolutis, dum fputus emittitur, etfi panis erat fufcus, colorem habebit lacleum , & rcquifita emulfionis omnia. Sic panis ad primum rcdiit principium. Rationem fic mandendi panis &chyli in ipfo ore formandi, Para- celfus olim commemoravit, & Gymnofophiftfe In- dise radices & frucius pari modo manducant, & ex- fputis particulis terreftribus crafiioribus, folo fatu- rantur fucco emulfionis chylofo.
§. V.
Maxima vero in divcrfis panibus obfervatur, qua ufum, differentia. Panis Recens & mollis mul- to tardius mafticatione vincitur, quam Biscocltis, qui, iterata in fornace coftione, plurimum aquoft amifit, tantoque vehcmentius falivam, praecipuum cibi menftruum, abforbet & fola mafticatione celer- rime in lactis naturam redigitur. Unde difcant illi, quibus debilia • funt vifcera chylopoietica , ant
D 4 vires
PANIS DI^TETICUS.
vires vitse morbo exhaufta;, quam necefTarium fit panem edere biscoctiim, eumque dentibus probe comminuere. Qui enim cibum bene mandit, diget ftionem reddit faciliorem ; qui vero alimenta femi- manfa dcglutit, vitam propriam, ut Arabes dicere folent, odit, nifi admodum fuerit famelicus, quo cafu liquores gaftrici maximc funt rectincati , &, fine mora, jejuno ftomacho fatisfacere convenit. Cumque panis, ut antea oftendimus, praeter chy- lum, vix quidpiam contineat, manifeftum eft, cur idem cibus fit univerfalis omnibus morbi^ & confti- tutionibus. Ex diftis etiam patet, cur pahls alium cibum, qui per fe difficulter placet, rcdclat fapi- dum. Sic bolus butyri , fme vehiculo ingurgitatus, rancefcit & rcgurgitatur , fed panis admixtus fali- vam exforbet, qua), butyro intime unita, in bo- num illud refolvit alimcntum. Quando autem Ga- lenus dicit: Alimenti omnis repletio mala, panis vero peifima, intelligi hoc debet, ubi panis folus comeditur & quidem majori 'quantitate, quam ut liquores corporis humani illum diluere valeant; tum enim alvum magis fere, quam aliud quodvis alimentum, adftringit. Experiuntur hoc fuo damno ftudiofi, qui, frequentioribus cibis domi adfueti, ad Academiam faspe prandio tantum adquiefcere coguntur; cum enim, loco ccena?, panes aliquot biscoctos fumunt, fine potu fufficiente, adeo ob- ftruuntur, ut fine medicamine alvum apertam red- dere nequeant.
Panis autem mollis ac recens , aquofum adhuc retinens , non multum faliva? adtrahit, unde in ven- triculo diu indigeftus manec, velut tophus. Quan- tum vero faliva conferat ad falubritatem cibi , ex eo fatis patet, quod, ubi, poense loco, aqua & pane ' vefci quispiam cogitur, per unam vel aiteram heb- domadam, videmus miferum ejusmodi fa?pe fanitatis ja&uram facere, in hydropem incidere atque tan-
dem
PANIS DLETETICUS.
dem lenta tabe confici ; prsecipue vero , fi pruden- tior non fuerit, quam ut panem aqua imbutum co- medat. Confervaretur autem, immo valetudinem poftmodum fentiret longe meliorem , fi pane vefce- retur ficco, dein vero aquam biberet. Bcerhaavius igitur hydropicis curandis aJiquantulum dedit bis- cofti, quod ficcum confumeret, poftea vero dimi- dium cochlearis vini Rhenani per vices propinavit, iJJo fibras, hoc nervos, confirmans.
§. VI.
Sed, ut ad diverfa panum genera revertamur, obfervemus fimplicium panum proprietates eorum- que varietates. Avena videlicet magis eft acefcens, quam hordeum , Hordeum Secale vincit , Secale Triticum ,, hoc vero Fagopyrum fuperat ; unde con- cludimus, quamam panum fpecies in quoJibet mor- bo fit adhibenda. Cumque avena maxime acefcat, a Medicis recte praefcribuntur decofta avenaceaf ut refrigerantia, in morbis ardentibus, & iis, qui ad hos maxime proni funt; contra, pra?parata ex farina avenje, aut pane acido, minus profunt hy- ftericis, hydropicis & Febribus intermittentibus. Frumentum crudum fi comeditur, inteftina inflat & tormina excitat, ut obfervat Galenus. Hinc rite prsparandum , anteqiram in panem abeat ; quod, iecundum Quercetanum , quatuor operationibus peragitur :
I. Puri ah impuro feparatione ad farinam , hoc ejl farince a furfure.
II. Puri cum aqua conjunctione , fcilicet malaxan- do, pinfendo.
III. Fermentatione , ut gluten & vifcidum atte- nuetur.
IV. Coctione, ut fermentatio deflruatur & parti- eulce digerantur.
D 5 §. VII,
5$
PANIS DliETETICUS.
§• VII.
Meum quidcm propofitum non eft procefliim panificii determinare, quod piftoribus rclinquo; fed proecipua tantum paucis comple£lar. Ut panis bonus, fapidus & falubris evadat, femina aliena f. percgrina primum cribro feparanda & pulvis probe removendus , poftea frumentum torrefacicndum fic- catoriis aut fornace, tandem ad molam deferen- dum, ut in farinam comminuatur. Fit hoc apud noftrates trifariam; excretionc, purgatione & com- molitione. In prioribus ^alibus frumentum molitur non torrcfactum, poftremo plcrumque torridum. Molae cxcretorioe flores farinae a furfurc prorfus fc- parant, unde farina exiftit optima, indeque panis bonus & falubris. Purgatio autem fit, quando mo- la ita dirigitux, ut extrema granorum & putamina pnEcipuc a pulpa feccrnantur, quns, cribro his fe- motis, deinde in farinam conteritur. Commolitio autcm dicitur , ubi furfur non fcparatur , quod mo- %ndi genus plebi noftratium eft ufitatiffimum. Ce- terum ad indolem lapidum molarium attcndere de- bemus. Multum in eo peccari nemo ignorat, quod lapides molares fumantur a Cote Sandften (Syft. Nat. p. 147. No. 4J unde facile atteruntur & quotidie acuuntur ferramentis, ubi lapilli detriti farinae mi- fcentur, & panis inde pra?paratus cum ftridore den- tium manducatur, quod in variis provinciis noftris, fed maxime ad officinam cupri Roras in Norvegia, obfervatum eft. Effectus, inde metuendus, per- celebri obfervatione, anno 1737, Harlemi facta, luculenter patet. Celebris Novellarum fcriptor ventriculo debilitato & acido fpontaneo laborabat. Incraffum tentatis aliis remediis , monebatur a quo- piam, ut arenam fubtilem fubinde affumeret, quae, inftar fabuli in ventriculo mufculofo gallinae, cibum digereret. Ab initio quidem adeo felicem exper- tus elt fucceffum, ut magna cum laude hoc Medi-
cinse
PANIS DLETETICUS.
59
cinse periculum commendajet aliis; fed experientiae^
bus enim cruciabatur horrendis , ut vermiculi inftar in pavimento reperet, donec moleftiffimam fibi .efflaret animam. Pulvis enim hic arenofus, qui per duclus vitales refolvi non poterat, in minutiffimas inteftinorum mcatus penetrabat, ibique obftructio- nes, concretiones, exulcerationes , velut venenum peftifcrum , efficiebat. Fugiat igitur panem areno- fum , qui vitam amat. Hsec forte eft ratio tam frequentium torminum & dolorum ftomachi in qui- busdam noftris regionibus, & undc multi miiere pereunt. LapidesTalco mixti , ut lapides cariofi in Dalekarlia, qui aNorvegis emuntur, &Saxo tritorio (SyJI.Nat. p.iftj. N;oi%.) conftant, omnium funt praeftantiflimi. Raro enim, aut nunquam , ferro acuuntur, fed fponte fcabritiem retinent, cum par- ticulae duriores minus conterantur, quam talcbfse. Ubi vero molares fcrramento funt acuendi, fieri hoc debet modo, in Itin. Scan. p. 384. dcfcripto. Pratermittere heic non poffum peccatum non multo levius, quod a nonnullis piftoribus committi acce- pimus, qui, ut fimilas fuas reddant admodum po- jofas, cineres admifcent clavellatos, aut, quod longe deterius eft, calccm vivam. Quantum vero haec in pane noceat, exemplo illuftrari poteft, heic in feptentrione obfervato: Imperator, quem pru- dens taceo, calcem vivam farinne admifccndam cu- * rat & navi impofitam, velut ncfcius, hofti occu- pandam praebet. Hic militibus fuis diftribuit, qui, panibus inde confeclis & devoratis, graviflimam fuae ignorantiae poenam dederunt. Farina dcnique a furfure cribro purgatur, fi confufe fuerit con- fefta, & pancm cupimus fubtiliorem. Furfurcs enim difficiJius digeruntur, nifi a rufticis laborio- fiffimis eorumque UmiJibus , qui ifta parum curant. Poftea, aq.ua calida perfundetur farina, addeturque
funeftas dcdit poenas, tormini-
ali-
60 PANIS DLETETICUS.
aliquantulum falis & fermenti, ut per unam no&em fermentationem recipiat, quae fi diutius durat, acefcit mafla, vel etiam pafta fermentata fuperad- dita, augetur acrimonia, quod communiter lit in Scania. Perinde autem eft, five florem cerevifiae natantem, five pra?cipitatum, qui faex cerevifiae dici folet, in hunc ufum adhibeamus, modo cerevifia non fuerit acida; Exficcare folent nonnulli fer- mentum iri futuros ufus, idque vel infundendo in eircuips cx culmo confectos, ut heic in Uplandia, vel in ftipites in formam ftala&itidis, uti Smolan- dis mos cft, quo pafto per totum annum fervari folet. Nobiliores , ut panem habeant candidiorem & praeftantiorem , pro aqua, la&e utuntur, unde faporetiam gratus accedit. A nonnullis, ad dies-in- primis feftos, fuccus Ptifanae hordei (Vdrt), pro aqua, adhibetur, qui etiam pancm reddit fapidum. Admifcentur etiam Ova, quae faciunt panes mol- liores & magis friabiles, Saccharum, Paflulae corin- thiacae, faporem conciliant gratiorem, ut etiam Crocus, femina Coriandri , Anifi, Carvi, Cymini, Foeniculi & -apud vEgyptios Nigella?, qui omnia fuo Aromate faporem addunt, funt ftomachica, lae abunde augent & urinam movent, tolluntque rnole- ftiam ciborum flatulentorum , fed parce tamen ad- hibenda, nifi coftio vim narcoticam adimat aut obtundat. In Oftro-Gothia Piforum & in Scania Vicia? fativae farinam mifcent cum frumentis, ut magis alimentalis evadat laboriofiflimis rufticis, fed fimul magis infipidus & ficcior , %iinus autem palato acceptus fit.
Fermentatio panem reddit porofum , lentore & glutine adtenuato. Panis flore aut faece cerevifia? fermentatus, dulcis evadit, ex pafta vero fermen- tata, relifta & in ufus confervata, acidus.
Sequitur Subaclio, ubi mafla probe ventilatur, vel manibus, ut vulgo familiare eft, vel pedibus,
ut
PANIS DI^TETICUS. <5i
Ut nonnullis piftoribus mos eft, vel, quod multo eft melius , inftrumentis ad hoc faftis. Facit vero fuba&io , ut particulae farinae ar&ius commifceantur & panis aequabilem obtineat confifteniiam, futurus alioquin aridus, laxus & inter dentes friabilis.
Excipit hanc Piftura in menfa. Panis in hoc deftinatus, ut mollis comedatur, in crafliores fimilas vel placentas formetur, aut fi acidus fuerit, inma- gna volumina convexa, & fermentetur pafta fermen- tata, & ad acorem cum fale fervata, ut in Scania eft ufitatum. Apud nos ubique fcre ufurpantur pla- centae (kakebrbd) , quae in craffitudinem unius polli- cis cum dimidio confeftae, & poft co&ionem exfic- catae , in totum fervantur annum. Olim magis, quam hodie, in ufu erat panis fpatbariits (bvifpe- brbd), quod efficitur, ubi panis, e fornace eduftus, fafciculo e linteis aut polytricho aqua celeriter per- linitur, & refupinatus prunis admovetur, quo fafto per totum efflorefcit puftulis feu exanthematibus. Alii in placentas efformant magis tenues, & pecline illis adaptato pcr lineolas decuffatim diftinguunt, unde ficcatus panis inter edendum facilius frangitur. Ad panem nauticum proxime accedit hic Panis linea- tus (kniickebrbd) ; differunt autem morfulis , quae heic diftinftae quidem funt, in ifto feparatae. Panis vero Biscoctus ita praeparatur: formatur panis craf- fus, unde vitro cerevifiario aut alio inftrumento, velut modiolo, defumuntur portiones, quae coftae in duo haemifpasria horizontaliter difcinduntur, ut iterum coquantur. Legi merentur verba L. slnn. Seneca Pbilofophi in Epift.XC. Tom. II. p. m. 318, ubi fapientem hoc modo in piftrinum loquentem introducit: Receptas in os fruges, concurrens inter fe duritia dentiwn frangit , & quidquid excidit , ad eosdem dentes lingua refertur : tunc vero falivce mifcetur , ut facilius per fauces lubricas tranfeat. Cum vero pervenit in ventrem, aqualicali fervore concoquitur , tunc demum
corpori
62 PANIS DIjETETICUS.
corpnri accedit. Hoc aliquis fecuths exemplar , lapiiknt afperum afpero impofuit , ad fimilitudinem dentium, quo- tum pars immobilis motum alterius exfpectat : deinde. zttriusque attritfi grana franguntur , & fcepius regerun- tur , donec ad minutiam frequenter trita redigantur. i 4 Tunc farinam aqua fparjlt , & ajpdua tractatione perdo- i 1 tnuit , finxitque panem : quem primo cinis calidus , & fervens tejla percoxit : deinde furni paullatim repertiy ' & alia genera , quorum fervor ferviret arbitrio.
§. VIII.
Coftio apud nos peragitur in fornacibus, hunc in ufum exftru&is, praeter fpiras, quse interdum coquuntur aqua. Fundus fornacis fternitur lateri- bus, optimum vero & maxime durabile fit ex Ar- gilla grandoeva, nobisPmwo: (Syft. nat.p. 207. iV.9 ) • '; quod ufurpatur a Cuprimontanis. Si nimium exar- defcit fornax, panis exuritur, nec unquam poftea bonum prasftat alimentum; fi vero nimius calor fuperne fuerit, crufta induitur facile feparabili. Si fermentatio ceiTat, aut impeditur frigore, ante co- 1 ! clionem, panis evadit lapidofus; fi vero in fornace non fatis coquitur, farinaceam retinet indolem, & utroque cafu difficilfus folvitur in ventriculo, cum falivam & liquores gaftricos minus exforbeat.
§. IX.
Panis, rite eonfeftus, a Mucore confervandus I eft, quem facile contrahit, nifi torrefachis domo collocatur frigida. Mucidus enim panis non aliter, ac rancida caro , femper infalubris. Quamquam enim hunc latrans vincat ftomachus, aliis tamen rion asque convenit. Omnis Mucor faporem habet amarum , odorem vero naufeofum & verienatum, velut planfe repellentes, quas- Medici ita dicunt, a quibus ipfa natura abhorret, unde etiarii canis panem mucidum non facile devorat. Habet mucor
vim
PANIS DLETETICUS.
63
vim fepticam, quae depafcit & deftruit, quod in lignis, Citris & Cadaveribus fatis patet. Servan- dus enim panis a Larvis, quod fit, ubi bene toftus, in thecis reconditur, ne quis vermiculus ova fua in illo deponat, quod in granariis non raro ac- cidit. Farina, diu compafta, Larvis imprsegna- tur grandioribus , qua? cribro removentur, & avi- bus canoris, fovea inciiifis, maxime vero lufciniis, objiciuntur. Hae, ubi transformantur , Infeclum ©ltenduntTenebrionem molitorem. Vcrmes autem, in pane occurrentes, exclufi Infeclum confpicien- dum pnebent, quod Ptinus Fur nuncupatur (Faun. Suec. 487O Et, quamvis hi minus fint vene- nati, naufeam tamen, ex communi confuetudine, excitant. Argumentfftio enim, quam nonnulli ad- hibent, de cafeo verrniculofo, quod fcilicet vermis ifte non fit, nifi cafeus, cum ex cafeo folo fit enu- tritus, non melioris eft notae, quam fi quis diceret, canem Melitenfem , optimis ferculis in gremio vir-
cipias provincias boreales, ubi ob annona? carita- tem ex furfure, paleis, fpicis contufis, cum pau- xillo frumcnti, panes formantur, quin ctiam ubi ad alia fuccedanea, velut corticem Abictis, radicem CaiJse &c. confugere coguntur incola?. Ut ha;c tanto fclicius a calore digerantur, tcnuis valde efh*- citurpanis, inftar charta? craJTioris; imponitur dein lamina; ferrea;, ut percoquatur, aut baculo cir- cumvolutus ad fornacem geftatur, & ibidem expli- catur; poftmodum vero quadruplicatus comeditur. Si vero hic panis fermentaretur , giutcn , quod in hoc valde exiguum efl, evanefcsret, neque adco cohaerere, aut traclari poflet. Uinc panes ejus-
modi
<54 PANIS DI^ETETICUS.
modi azymi alvum magis, quam alius quilibet, ad- itringunn.
Panis biscoctus aliis omnibus, fine controverfia, pneferendus , cum falivam maxime attrahat & diu- , tiflime confervari poffit , unde etiam in navibus fre- quens ejus eft ufus, ubi Tropicos transire poteft, fitum non contrahens, cum tamen ipfum ferrum tenetur.
Panis placentatus , quem noftrates , tam in ur- bibus, quam rure, communiter adhibent, quique vehementer toftus, per totum annum fervari poteft, inter optimos omnino numerandus, & pani biscoclo eft proximus, cumficcior corporis humani liquores magis abforbeat inque fui naturam commutet.
Panis calidus , & cum butyro confumtus, in deliciis a quibusdam ponitur, fed vix datur cibus ventriculo & dentibus nocentior. Dentes enim pane calido mollefcunt & dilabuntur. Si quis par- ticulam cornu pani crafliori , nuper ex fornace edu- &0, ingerit, liquefcit plane ac velut cera flexibilis evadit, quod per coctionem in aqua, vix per totum diem obtineri poteft, & ebur, traftandum ab opi- ficibus, in pane ejusmodi prcecalido emolliri folet. Medicus quidam in urbe, Amftelodamo vicina, habitabat, cujus incolae plerique erant piftores, qui panem Amftelodamenfibus quotidie venditabant; is . non fine admiratione fe obfervaffe fcribit, quod plu- rimi, in hac urbe, ftomacho laborarent debilitato. In cauflam inquirens, eam efle intellexit, quod confuetudo ibi eflet excipiendi hofpites pane cali- diflimo e fornace, divifo & butyro illito; hinc de- 1 bilitas ventriculi, quam confecutum eft faftidium, indigeftio cibi, flatus, pafliones hyftericae & fex- centa alia incommoda. Hippocrat. rat. viSt. lib. 1. panem calidum comeftum repentinam repletionem & fitim inducere, tum tarde ex ventre difcedere & corpus flatibus diftendere docet. Ceterum pa-
nem,
PANIS DLETETICUS.
nem, e fornace nuper edu6him, in domo, qua ha- bitant & dormiunt, reponere rufticis mos eft. Hoc vero aerem reddit fanitati maxime inimicum. Vis falubris quidem in fe eft panis , & fpiritum exhalat maxime reficientem, qui, fub fermentatione pro- du&us, per coctionem evolat; unde fenex Demo- critus *) ubi ultra centefimum annum, ut nonnulli afferunt, vixiffet, jam jam morti vicinus, cum fo- ror illius pneoptaret, ut per aliquot faltcm dies vitam traheret, donec fuas concelebraffet nuptias, per illos dies identidem fibi adferri julfit panem ca- Jidum, vino adfperfum, quo naribus admoto vires vitales pauliulum refecit. Sed ubi jufto fortior evadit hic odor, non fanitati tantum, fed vitse etiam noxius eft. Narrat Bcerbaavius panem cali- dum, per noclem in camera angufta & admodum claufa pofitum , cffecifle, ut omncs, mane intrantes, eodem momento, velut ex acre maxime vcnenato, perirent. Nam ut paululhim vini naribus admoti cxcitat homines , animi deliquio collapfos , qui autem cellam intrat claufam, ubi vinum fermenta- tur, aut dolium vinarium, ftatim poft evacuatio- nem, fubita morte abfumitur; ita, vaporem etiam ex pane fi conlideramus , fe res habet. Panis mollis a cultioribus & opuicntis maxime ufurpatur, fcd dentes ac gingivam debihtat, cum minorem habeant in hoc manducando motum. Ruftici autem, qui duris utuntur placentis , fortiores plerumquc dentes habent & gingivam folidiorem. Hinc fub feriis, per totos quatuordecim dies, non nili molliori pane ufi, dentes fentiunt vacillantes & ad confueta cibo- rum genera laeti redeunt. Scani autem ruftici, qui molles & acidos comedunt panes majores, dentes / plerum-
*) Vid. Laert. Lib, IX. p. 272. & p. 557, confr. Bruck. Hifi. Pbil. p.uo.
Tom. V. E
\
66
PANIS DLETETICUS.
plerumque habent impuros & cariofos, quod incom- rhodum vix in aliis noftris provinciis obfervatur. Panis recens flatum efficit & ventriculum femper de- bilitat. Hinc etiam Diarrhoeis obnoxii morbum femper recrudefcere fentiunt ex pane recente ; con- tra firmatur ventriculus pane vetere & ficco , qui, etfi alvum adfhringit, optime tamen digeritur.
§. XI. '
Varii prasparantur panes, alii in aliis terrae partibus, qui nobis funt infoliti: fic ex
Oryza panis fit candidus, fed cum aqua, per farinam oryza; fubafta, minus glutinofa & tenax evadat , non adeo frcquens ejus eft ufus , fed con- fumitur maxime in forma pultis apud Indos , quibus frumentum efl vulgatiflimum. Plerique horum co- quunt grana Oryzse folo vapore aquse ebullientis, fupra operculum cribriforme, ut vapor penetret, ne dirumpantur grana. Hcec puls calida fumta ner- vis noxia eft , tefte Bontio , inprimis oculos laedit & demum caecos reddit, quare etiam Indi calidam non fumunt. Puls frigida bonum eft alimentum, nec ullo frumento asque bene fatiamur & inediam diuturniorem patimur ac ab oryza, tefte Liftero. uid. Lijler. m Apicinm p. 257.
Zea (Mays ) , feritur in primis in America , nec non in Africa, & India; femina craffiora magnitu- dine piforum funt, eorumque farina ad panes redacla ficcat, obftipat, inflat & convenit tantum duro labore exercitatis, uti bajulis, nautis & inprimis fervis domefticis.
Holcus Sorghum five Melica Italorum , apud nos tantum in hortis curioforum pbvium frumentum, a rufticis Ferrarienfibus in panificium adhibetur. Hoc unicum Indorum erat frumentum, antequam adventafTent Europsei.
Miques
PANIS DLETETICUS.
*7
Miques ex Milio panis genus in Vafconia, qui parvi funt globuli & coquuntur in aqua, &, loco jentaculi, intantibus offeruntur.
Brejfarium (Brafficr Gallis) panis quadrati e£fc forma, pedis longitudine & fpithamse craflitudine. Obvolvitur ille panis Braflicae foliis, inter prunas ardentes foci fepeliendus, utcoquatur, evadit deli- catus gratique faporis. confr. Oiiercetan. Dicetet. 222.
Cycas circinalis , Sagu , cujus grana quotannis ampliflimo numero in menfis divitum adhibentur, nec funt nifi fceculae ligni arboris, ufurpantur in primis ad pulmenta & pultes; fapida funt & apta tam fanis, quam regrotis, etiam ubi non aliud quid- quam toleratur.
De cetcro neceflitas homines docuit panem .conficcr.e .ex .aliis rebus, quar.um prsecipuas hrevi- ter heic recenfere animus eft.
RADICES Jatropbce ( Manibot ) Peruvianis. Guajaci ojfcinalis Hifpaniolis. Solani tuberofi Hiber- nis. Diofcorece variajlndis. Scirpl rnaritimi, Spircece Filipcndulce , Stachyos paluftris , &c. aliis.
FOLIA: Licben islandicus a multis dicitur ex- ploratus.
CORTEX Pini fylveflris vulgo notus apud Da- lecarlos, ubi purgatur, ficcatur, contunditur, ab- luitur & in panem convertitur tenuem.
FRUCTUS Fagi Caflanece apud Cenomanos & Limoxenfes. Hymencece (Covrbaril) apud Guadelu- penfes. Spergulce arvenjis apud Norvcgos fepten- trionales. Qui uberiorem cognitionem dcfidcrant hac in re, adeant narrationem Nobiliflimi Praefidis nuper editam, nec non diflbrtationem de Plantis efculcntis in Patria noftra.
Pifces cxficcati in panes reda&i Islandis, Hot- tentottis & ad finus maris pacitici incolis ufitatiflimi funt.
LXXX-
LXXX
NATURA PELAGI
QUAM
SUB PRjESIDIO
D. D. CAR. LlNNiEI
propofuit
JOHANNES HENRIC. HAGER
Smolandus.
Upfalia 1757. Junii 18.
I^rovidam Supremi Numinis curam vel ideo mi- J rari convenit, quod eandem ubique globo I
noftro terraqueo non imprcflbrit faciem, ■ verum in Marc & Continentem illum partiendo , mor- talium & utilitati & jucunditati , mirum in modum confuluerit. Utrumque horum cuilibet adcuratius infpicienti , maxima eorundem obveniet in diflimi- litudine analogia; praeterquam enim, quod, qua planities , cacumina & conmlles^ non adeo difcrepent, eadem fere , quod mireris , Summi Conditoris arti- ficia, quorum feraciflima funt tria illaNaturaj regna, immania fovere sequora, recentiorum docuere ob- fervationes. In iis detegendis, defcribendis & in ordinem cogendis, quae per continentem latiflime fparfa, fenfibus noftris fui copiam maxime filciunt, dum defudarunt naturse curiofi , omnem fere eorum, quae fub undis delitefcunt, abjecere curam, pau- cula tantum, ad littora obvia, obfervafle contenti. Hinc faclum efle reor, ut .vaftum mare, vel pro
inani-
NATURA PELAGI.
69
inanibus natime receflibus, vel certe pro cellariis imperviis, hominumque ufibus parum infervienti- bus , temere reputaverint haud pauci. Prsefenti vero feculo, cui & aliae fcicntiee fua debent incre- menta, in id felicitcr incubuere Natune confulti, ut, quae in vafto latitant oceano, expifcarentur, eoque ipfo, veftigia benigniflimi Numinis, ibi non minus, quam in terra continente obvia, monftra- rent. Mihi, cui has delicias propri.is oculis intueri adhuc non contigit, pauca, qua? navigantibus ac- cepta refero, attulifie fufficiat, quo ipfo , me rem Eruditis non adeo ingratam facturum exifbmo, prce- fertim cum hinc occafionem forte habeant, majori cura ea rimandi, quibus fedem in aquis deditmanus Omnipotentis. Quivis cnim tractus Maris , non minus quam terreltris, proprios fuos aJit hofpites, ex quibus nautae queuntcoliigere, fub qua latitudine, non minus quam longitudine, in immenfo hoc pe- lago verfentur. Sic phacthon athereus tantum intra tropicos; trombas (Arundo indica fluitans C. B.) tantum extra Cap. b. fpei, & cxtra hanc procclla- ria capenfis occurrit. Dolcmus hanc fcieniiam in cunis quafl adhuc vagire, quod inde eft repeten- dum, quoniam rudes plerumque, nuilisque littcris tincli nautoe & otiofi rerum fpectatores, ne dicam ofores, fere foli fuerunt, qui vaftiflima trajecerint sequora; fperamus vero fbre, ut & hanc fcientiam mitiora maneant fata.
JE q U O R.
Ingens illud ^quor, utrumque Polum alluens, quod ad Afiam, Africam & Americam immcnfa voragine extenditur., aquam habet fub ccerukfcentem (Kalm. it. 2. p. 153.), Sale copiofiorc fnetam , per- petuoque fere motu flnxus & refluxus maris agitatam, jnque fuperficie, a procellis, in undas altiflimas ja- ftatam, cujus in fundo non reperiuntur vegetabilia%
E 3 utpote
70
NATURA PELAGI.
utpote quae majori & luce & calore & aerc & motu, in fui confervationem indigcnt; inveniuntur tamen ibi varia animalia: Mammalia, Nantia & Pifces, eaque, quodmireris, oculis, intra denfas tenebra6, inftrufta. Qucmadmodum tcrra* continens mon- tium jugis evchitur, fic deprimuntur gurgites; un- de, quemadmodum ultcrius patebit, perfpicitur, mare contrario fefe habere modo refpeftu continen- tis, haud alitcr ac in pacato & tranquillo littore, arborum umbras cernimus deorfurh verfas.
VEGETABILIA.
fucus natans ( Sargazo Osbeck. it. 303. Kalm. it. 1. p. 139. 140. 144. 143.J) unicum illud vcgetabile pelagicum, radicibus non haret defixum in terra vcl fundo, ut aliae hcrboc, fed in extrema fupcrficie aequoris, prati inftar, natat & animalibus infra con- curfantibus alimento infervit. Hoc ipfo fedatur mare, & fluclibus fuffocatis pacatum cvadit. In continente natura incipit a vcgctabilibus, & definit in animalia , cum in mari, inverfo ordine, fuos producat fcctus. Vegetabilia illa, quec in continen- te vegetationem inchoant, funt Fungi & Mufci, quorum locum in mari corallia: lithophyta & zoophyta, fioribus quidem, ut plantn?, condcco- rata implcnt, fcd qu?e facultate fentiendi fcque mo- vendi, animalibus propria, gaudcrc videntur.
madreporje fimplices refcrunt in fundo Agari- cos : pileus autem earum eft inverfus, & iamellae furfum protenfse, ut taceam milleporas Boletis non abfimiles. Corallia haec, non trabibus putre- faclis, nec humo infiguntur, fed faxis adhaerent; radiccs non agunt a Plantarum femine quodam ger- minato, fed natales fuos debent animaiculis, ftipi- tes fuos fabricantibus ; neque haec furfum crefcere affeftant, uti vegetabilia, fed plerumque deorfum tendunt.
SERTU-
NATURA PELAGI.
7i
SERTULARiiE Mufcos referunt, per fundum late Iparfs ; flores earundcm vivi fentientesque funt ani- malia, multseque earum fpecies, numerum mufco- rum terreftrium aemulantur, uti hac pulchre deli- neavit egregius Ellis^
GORGONiiE, arbuftorum loco, heic obfervan- tur, vario modo fuos caules erigentes, uti fpiralesy flabella, & arbufciilas , maxime vero alcyonium arboreinn, easque fine foliis , porofas, ex quibus po- ris vivi erumpunt flores Zoophyti.
V E R M E S.
vermes marini numero ftupendo certant cum Infectis continentis. conchje adfnnilari mcrentur infeftis coleoptratis , in fundo altiflimi maris ubique copiofiffimas, quarum teflae ad littora nunquam per- veniunt, idcoque nec hodie notae curiofis. Qui itaque rariora, nec vifa antea, conchylia detegere, vel concharum Anomiarum , Orthocerotum &c. teflas defidcrat, quarum icones in montibiis tantum caicarcis lcgerit, in ipfo maris voragine feliciter pifcabitur. Si contingat aliquando in alto pelago videre ligni fruflulum natans, id obduchim erit lepadibus Balanis & imprimis anatiferis. ( Kalm. it. 137J
nereides noft.iluca longe copiofiorcs heic cer- nuntur , quam Culiccs in Lapponia, & quamvis adeo fint exiguae, ut oculorum acici fere fc fubdu- cant, cum tamen fundum maris deferunt & ad ejus fuperficicm fcfc confcrunt, ca obfervantur copia, ut atra nocle luccntes, aquam quafi ignitam red- dant , ita ut navigantes , candcntes velut inter ignes, curfum accelerare videantur.
MEDusiE , nocte fimilitcr lucent , ventoque tranquillo fuperficiei aqua? innatant, ex quo effici- tur, ut pacatum mare, tcmpore nofturno, coeli
E 4 inftar,
72 NATURA pelagi.
inftar, ftellulis quaqua patet adpareat confperfum (Lozfl. it. 105.); inter quas, asterite Capiia medufa paffim obvirc, haud aliter ac cometae, rutilante emincnt lucc.
scylljja . (Osb. it. 3o<5.J) pafcitur fub Fuco natante ; quoniam vcro pratum illud fupra pofuit natura, pedcs fuos dorfo habet affixos, quibus Fu- cis hifcc adhsret natantibus. In fundo obfervan- tur veluti Pcnnse avium dclapfe (pennatulte) , vivx & fefe moventes, qux nihil minus quam ani- malia, quas tamen funt, referunt; ha? per totam noclcm luccnt, ita ut pifces pivxtereuntes confpici qucant; & illi earum ope videant, quae ipfis in funclo neccfTaria fubminiftraverit natura.
holothuria Pbyfalis (Osb. #.321. 284. Kalm. iter. 146. 150. 154. Toren. it. 321.J & medusa Ve- lella & argonauta Argo, quando mare cft pacatum, emergunt & natant, vclis vento datis, remisque ab utroque laterc protcnfis, curfum fuum dirigunt, puppim favcntiori aurae adaptantcs. En! faculta- tem nulli alii animali conccffam. Quid? quodpaffim cernuntur Cliones (Brown. janti. 386. t. 43. /. 1.) aliaque ejiis ordinis animalia Mollufca, quse a nullis hiftorise naturalis cultoribus, fub certo aliquo ge- ncre, etiamnum comprehendi potucrunt.
sepia Loligo ( Osb. it. 66.) paffim obfervari fo- let, e mari alte exfiliens, roftrisque navium, ab hoftibus agitata, fefe affigens; sepia Octopodia (Haffelqu. #.443..) coecas & ad efcam hiantes quae- rit conchas, quas facillime corriperet, nifi earun- demfatellcs (c an cer Pinnotberes) , vigiles ageretex- cubias. sepia Officinalis hinc inde brachiis extenfis, in aqua eluclatur, quafi e gurgite emergeret.
I N S E C T A.
Nec prorfus oceano defunt infecla, quorum in numero habere fas eft Tipulas f. Culices , qui per to-
tum,
I
NATURA PELAGT. 73
tum, qua patet, mare, ova ponunt, & quorum larvae & Pupoe fupernciei aqua; innatant.
scolopendra phospborea ex acre, in altiflimuin inare vel naves delapfa, noftu faepius conrpicitur, ' , ubi fulgore fuo, fidera illa cceleftia, Caflorem & Pollucem, fi non fuperare, faltim aemulari videtur.
onisci varii majores, quos inter Pediculus ceti habetur, Cetismordicus adhserent, eademque rodunt, fnnili ratione, qua pediculi mammalia terrcftria.
cancer minutus (Osb. it. p. 143O, intcr Fucos natantes & ramenta curfitat iupra aquam, eodem modo , quo Cancer pelagicvs (Osb. it. 307. Ko.lm. it. 2. p. 176 .) infra prata haec difperfa Fuci.
P I S C E S.
pisces in alto pelago degcntes, diverfi plerum- que funt ab illis, qui littora petunt.
SYNGNATHrJS cequoreus & pelagicus (Osb. it.^o^.) & argenteus , (Osb. it. 302.,) corpore tenui, inter Fucum natantem tranant, ficuti etiam. Hippocampus.
volitantes Pifces (Osb. it. 2%6. 285.J) Kalm. it.2. />. 135. 147. 149.J) in alto pelago frequenter extra aquas evolantes confpiciuntur , uti trigla volitans , exocoetus •uolitans, gasterosteus i-oli- tans , pegasusque volitans exagitati a^fuis hoftibus Coryphaenis.
Patria cum prioribus eadem eft voracibus illis scombris , e quibus prjecipue funt Pelamis ( Osh. it. 97 J vulgo Bonit (Kalm.M. 2. p.'i^-), & Thynnus vulgo Albccor (Lcefl. it. 102. Osb. it. 69 .) , & Glaucus (Osb. it. 296.) & gasterosteus Ditttor ,* horum Duttores (Osb.it.j2. Hajjelq. 366.-) , fatellitii in- ftar, fuum plerumque comitantur Sqnalum.
echeneis brevibus prsedita pinnis pro longifli- mo itincre, quod fa?pe in Indias usque dirigere folet, pifcibus majoribus, verticis ope, adheercre poteft, quo ipfo? equo quafi condufto, vehitur.
E 5 cory-
NATURA PELAGI.
corYph;en;e, uti pulcherrima Hippuras , (Lcefl. it.ioi. Osb.it.%07. Kahn.it. 1. p. 134. 141 J Equi- felis (Osb. z'£. 308 J & Pompbylus , rapaciffimi funt ♦ pifccs pelagi, qui infectantur & in fugam conjiciunt reliquos , uti cyprinos pelagicos (Osb. it. 305J clupeas tropicas (Osb. it. 300 J quo circa, fugaccs illi pifccs volantes, plurium altitudine ulnarum fupra mare exilientes, in naves earumque vela fkpc in- volant, violcntas hoftium manus evitaturi.
Cataphra&i in afpero hoc intcr Corallia EJe- mento, ipfl funt Pifces ut trigla cataphracta, esox
oJJhlS. OSTRACIONES, DIODONTES , CENTRINE ,
pegasus, hippocampus aliique.
A M P H I B I A.
amphibia, quae in alto verfantur mari, fpecie diverfiflima funt a terrcftribus.
testudo Mydas , dormitura pelagi fuperficiem petit, rcfupinataque natat (Osb. 66.), noctibus ad littora adfcendit, ubi incultas inter cautes , in Are- na teftaceo - calcarea, ova fua ponit (Osb. 293 J
Voraces squali (Osb. it. 293, 78, 70. Kalm. it.2. />. 147J Tigridum inftar currcntes, celerri- mum navium curfum semulantur, obvia quasvis de- glutientes. %
lophius comprejfus (Osb. it. 305. J) inter Fucum natantem degens, Scyllaeas feclatur & confumit.
A V E S.
aves Marinde multum diverfae funt ab avibus terreftribus. Hae ftolidae homines non metuunt, cum experientia non 'edote, hominem effe fero- ciffimum omnium animalium, nefciant.
PROCELLARiiE pelagica noftris fimiles hirundi- nibus, ftupendas fupra undas, facile adeoque fir- miter currunt, ut Alaudae fupra porcatos agros,
culices
NATURA PELAGI.
75
culices minimos prehenfurae. Procellaria cequinoclia- lis (Osb. it. 77. Toren. it. 321.J) & capenfis (Osh. it.75. Toren. it.321.) intra tropicos, pifciculos & vermes infeclatur.
ph acthon cstbereus f. avis tropica (Osb. it. 29 r. 285- 84. Kalm. it. 2. p. 146. 147. 149. 151. ) in acrem, primo intuitu diftinguendus tamiis f. loris duobus caudae, alte fefe evehit, intra calidos tro- picos Pclagi.
diomedea exulans & PELECANUS Aquilus (Osb. it. 292. ) auxilio longarum alarum, nubes alte vo- lando quaii fuperant, indequc obfcrvant, quando ' Corypbance pcrfequentur pifces volanles , eoque fupra aquam exilire cogant, quos fulminis inftar, celer- rimc advolando, abripiunt, ut ncque hi, in aliud elementum fcfe recipientes, a periculo fccuri fint.
hnpennes aves omni dcftituta? funt facultate volandi, fiquidem remiges fuos amiferunt, non nifi fumma aequora inhabitat; ejusmodi funt diomedea fubmerfa, phacthon demerfus, alca impennis aliajque aves, quibus conceffit natura potcftatem curfitandi velocilTime fupra aquas, qucmadmodum continen- tis aves in terra.
His adnumcrantur compeditcs aves, colymbi, & alca Torda, Artica, Lomvia , Alk , Grylle &c. ut & voraces illi pelecani Bajfanus & Pifcator (Osb. it. 85. ) quarumnam patria remotiflima ab omni con- tinente. Per acrcm in altiflimo mari vagantur ster- NiE Jlultce (Kalm. it. 2. p. 133, 134, 140, 148, 151..) rupes in quibus nidificant fuo dcalbantes ftercore, homincs non verentcs.
MAMMALIA.
Mammalia, quae in sequore degunt, pifc-ium in- duere formam, inter quos fua quoque habent domi- cilia ; utpote trichechus , praegrandes illa? Balcence,
vora-
76
NATURA PELAGL
voraces physeteres & volutantes delphini £ Purpoifes (Kalm. it.i. p. 154, 155, 156, 158, 123, 124, 126.); pedcs eorum poftici coadunati fiint, & brachia eorum intra thoracis cutem retracla, ut facilius in fuo elemento properent.
Has dclicias etfi tantillum delibavimus, fateri tamen necefle habemus, exiguam valdc cffc illam cognitionem, quam hac in re poffidemus; nec ta- men negare poffumus , quin numerus animalium marinorum fit ftupcndus, & fortc dubiam palmam cedat terreftribus. Speramus tamen fore, ut fcri demum Ncpotes in horum cognitione feliciores evadant, quique tum obfervabunt, quam parum in his rudis verfata noftra exftiterit aetas. Quocirca. fapientiflimam juxta & benignilTimam fupremi con- ditoris curam fatis venerari nequimus, cujus in- efFabilis bonitas , vel hoc certo refpeclu elucet, quod in ipfo maris fundo reperiantur animalia, pin- nis pedibusque ita adaptatis inftrufla, ut commode adeo ibi degere qucant, prout ea, quibus in con- tinente fedem dedit natura.
Quemadmodum ab O. Creatore ordinatum , ut quae fub aequatore in terris, ubi tenebra? noclu den- fiflimEe, habitant, etiam lucem obtineant, eoque Infecla: Cicadre, Cantharides, Elatcres, Arbufta phofphorea luce nodu in-adiant, ne loquar Tigri- dum Serpentumque oculos, ita etiam & heic in funcjo profundiifimo pelagi , quem vix attingere pofTunt radii folares , vermes plerique propria Juce fplendent, utpote Nereides ?io£lilucce, Medufce -jaria, Pemiatulce marince &c. ipfi licet coeci, quo reliqua animalia, & quidem ea, quibus ipfa in cibum & alimentum cedant, non modo videant, fed & prae- tereuntes dapes adjacentesque perfpiciant, alioquin enim & his fruftra oculi eltent concefli.
COROL-
NATURA P2LAGI. 77
COROLLARI A.
Ex diflis videmus, contrariam efle naturam pelagi & terrse continentis:
Elementum, in Continente aereum, ficcum, tenuiffimum; in Pelago humidum, eraffius.
Plantae in terra radiculis infixse nafcuntur ; in Pelago mobiles, natantes.
Animalia in terra fupra vegetabilia habitant; in mari fub plantis pafcuntur.
In terra, vel minutiffima quaevis animalcula oculis gaudent; in Pelago, minima oculis carent.
In terra, lucem a fole & fideribus; in pelagi fundo , a fe invicem eam mutuantur.
In terreftribus , pedcs fub corpus funt$ in pe- Jagicis fupra dorfum vel pone in caudam coadunati.
Pifces in continenteovapariunt ad littora emer- fura; in pelago natantia pariunt.
Varii in pelago volant pifces, exfiliunt ake Loligo, aliaque vela dant ventis; in terreftribus currunt & ferpunt pleraque Animalia.
Aves terreftres pedibus infiftunt, currunt; pe- lagica? vero pler?eque compedse incedere nequeunt in ficco , & impennes nonnullse remigibus deftitucae funt.
Heu quantum uefcimus !
LXXXI.
LXXXI.
BUXBAUMIA
QUAM
SUB PR^SIDIO
D. D. Car. Linn^ei
propofuit
ANTONIUS ROLANDUS MARTIN
Aboenfis. Upfalia 1757. Junii 22.
§. I.
INTRODUCTIO.
Scientiarum in numcrum , quee recentiori tem- pore eminuerunt, Rei Herbarice fcientiam fumma ratione referimus, utpote jam ad id variorum incomparabili induftria faftigium per- ductam, ut jaftis in arte folidis principiis, inter tot millia plantarum, quibus summus creator mun- dum hunc fpeftabilem inflruxit atque ornavit, nos- met extricare valeamus.
Nunc rarum eft, locum quendam Europse in- venire, antea non cognitum vel.aBotanicis non per- veftigatum; quare etiam his temporibus Celebres Naturae Curiofi , ut novi quidpiam detegerent, ma- . xime circa illas plantas verfati funt, quas veteres flocci fecere: Mufcos & Fungos intelligo. Horum induftria eo perventum eft, ut ille haud inferior cenfeatur Botanicus, qui minimos & abjectifiimos
Mufcos
BUXBAUMIA.
79
Mufcos luci exponit, quam qui flores fpeciofiflimos defcripfit. Immo etiam inter Principes Botanicos locum promeritus eft Diilenius, qui non tam vege- tabilium rariorurn, at mufcorum viliorum habitum follicite detexit. Et quamquam haec Botaniccs pars de Cryptogamiftis primum videbatur mere curiofa, nec ufui cuidam inferviens ; vifum tamen eft , poft- quam eos nofcere coeperunt, in iisdem ufus dari prceftantiores & in tEconomicis & in medicis.
dillenius in admirationem orbis hanc Bota- nicse partem, Mufcos in fe comprehsndentem, per- fecit, tamque abfolute, ut nulla temporis vicifli- fudo Nomen ejus oblivioni tradere poflit ; five col- leclionem ipfam refpicias, five Hiftoriam quoad de- fcriptiones, figuras, fynonyma, loca &c. Quamvis vero ille non modo totus efTet in indagandis hifce deliciis fuis, fed & commercium cum omnibus Bo- tanicis totius facile Europae coluiflet, tamen ipfe mufeos omnes vivos cernere non potuit. Quormn illi notitia diftincla defuit, inprimis duo fuerunt, Splachnum & Buxbaumia vocati : Splachnum ad illu- ftre hoc theatrum non multis ab hinc annis diftincle explanatum; buxbaumia vero usque ad hunc diem in obfcuro latuit; adeo ut dum N. D. Prcefes , in fpeciebus fuis plantarum, cognitas facile omnes enu- meraverit plantas usque ad minimos mufcos, Bux- baumia agmini illorum accederc non potnerit; cum- que tam fcientifice & ornate piantas omnes patrias detexerit atque locaverit , Buxbaumia in appendice adfloram Suecicam venire debuerit, plantae inftar, nec ad genus, nec ordinem relatae.
Dum au&umno praeterlapfo rus proficifcerer mufcos aliquot colligendi gratia, provenientes quan- do alise omnes plantse ornatum fuum dcponunt; ut notior mihi redderetur illa Botarices pars, quae in- tricatiflima habetur; colligebam diftincle occurren- tes quosvis , ut domi denique Au£tores confulerem.
In
8o
13UXBAUMIA.
In his unum repcriebam Polytricho fimilem , ab eodem tamen aliqua ex parte diverfum , ut cujus dicerem generis eflb prorfus hoefitarem; Dociori meo gmtiojijfimo quum illum poftea oftenderem, ftupe- factus vidi gratia & favore acceptum mufci tam exigui donum. Accurate de loco examinatus mit- tebar plures conquifitum, pracipue quum 20 anno- runi fpatio diligenter fed fruftra effet quaefitus. Ob quam etiam cauflam eo magis foliicitus fui, quum non foium generis, verum etiam ordinis ancipitis & dubii eflet. Obtentis plurimis fpeciebus enixe rogavi N. D. P. ut fpcciminis Academici Joco hujus mufci hiltoriam in lucem edere mihi liceret, quo orbi Botanico idfteretur defcriptum & accurate de- terminatum vegetabile, antca obfcurum, quodque propriis contempiandi oculis pauci forfitan occafio- ne:n habebunt. Haec dum perfequar; primum id quod apud Auctores reperitur, adferam, deinde de- fcriptionem, tandem obfervationes ultimum addi- turus. Ne autem opufculo huic levidenfi tuum de- trahas favorem L. B. mcorum fumma votorum eft.
§. II.
H I S T O R I C A.
Vegetabile hoc vivum a 4 auctoribus: Baxbau- mio, Michdio, Celfio & Hallero kctum invenimus.
buxbaumius cent. 2. p. 8. tab. 4. fig. 2. primus eft hujus inventor. 'Circa Afiracan deteclum ; levi- ter pro more fuo & fequenti ratione defcripfit:
Mufcus capillaceus aphyllos , capitulo crafifo bivalvi. „Hic, omnibus deftitutus foliis, ex bafi rotunda ,,villofa, quafi fungofa , brevi, ceu ex theca prodit „pediculo femunciali vel paulo altiore, coloris ex ,,fufco purpurei, craffiore multo quam Adianti Aurei ,,pediculus.
„Huic
BUXBAUMIA.
81
„Huic infidet capitulum recnrvum, ex duabus „valvis compofitum fecundum longitudinem dehi- „fcentibus, quarum inferior teres, fuperior vero „magis deprcffa in unguem brevem definit, globu- „lo fulphureo viridante foetum. Ad ripas Wolga? „non longe ab Aftracano collegi. Non obfcure „hic mufcus refert rcceptaculum tubuli terrei, ex „quo tabaci fumus hauritur, ex ligno tornatum* „quale Germanis in ufu effe folet, qui vocant Pfeif- „fen-Futteral. Diu dubius haefi circa hunc mu- „fcum , a reliquis multum diverfum , anne novum „inde conftittierem gcnus. Reperi deinde in Com- „mcnt. Acad. Reg. Scicnt. Parif. 1713. Marcban- „tium in honorem Patris Lichenem petraeum C. B. „appellare Marchantiam. Hujus ad exemplum & „ego a patre mco volui mutuare nomen; fed venit „mihi in mentem vulpes , qui deridebatur ab aliis, „quod uvas non pro fe, fed pro gegrota pofceret „matre.
micheltus in generibus pag. 109. n. 13. a Dom. josepho monti idem vegetabile acccpit, breviter admodum 0: fequenti nomine defcribens: ,,Mufcus „nanus tubcrofa radice, Foliis juniperinis, tenuiffi- „me ferratis , Capitulo magno ovato ventricofo; „Calyptra tomcntoia.
dillenius exemplar ficcum hujus plantae ob- tinuit, ubinecfolia, nec calyptram videbat, quare haud injufte crcdidit, Michelium fpecimen quod- dam polytrichis immixtum accepiffe & inde de- ceptum, novum nomen confeciffe.
o. celsius fenior cum Nob. D:no Praefide hunc in rupibus Lasbyenfibns anno 1729 invenit. Speci- mina flatim mittebantur ad Dillenium, qui in appen- dice Hifloriaa Mufcorum inde fcquentem formavit defcriptionem p. 554. :
„Nuperrimc hujus fcx exemplaria accepi ab „Olavo Celfw', omnia foliis deftituta, bafi parva vil- Tom. V. F „lofo-
82 BUXBAUMIA.
,,loftf- fpongiofa nixa, colore pediculorom fc capi- ,,tulorum fpadiceo, fuperficie glabra & fplendente: „membrana capitulorum tenuis eft, qua abrafa, pul- „vis confpicitur viridis; operculum acuminatuni „eft, parvum & transverlim ad cilia abfcedit, nulla „vero filfura longitudinaiis vel valvae in his exem- „plaribus comparent. Pro Mufco faciunt textura „pcdiculorum, color eorum & capitulorum fpadi- „ceus fplendens, fed praecipue opcrcula transverfim „abfccdentia: Fungum arguunt figura capitulorum, „pulvis iimilior Boviftae, quam farinae capitulorum „mufcorum, & quod nec calyptra;, nec folia ulla ,,adlint, fed balis mucida villofa. Color pcdiculis ,,& capitulis erat fufcus & fpadiceus, fed fuperfi- „cies non fplcndebat. Videbatur primum mufci & „fpeciatim Lichenaftri fpecies, fed cum ex mufcis, ,,cruftaccis ajque ac herbaceis , putrcfcentibus „cnafci obfcrvarem, Boviflam crcdidi. Qui nafcen- ,,tem videbunt, utrum fungus an mufcus fit planta „illa a Buxbaumio primum obfervata, dcccrnere „poterunt.
hallerus de plantis Helveticis pag. 10. accura- tiorem dedit defcriptionem, qujppe qui folus hujus vegetabilis defcriptionem ex vivo exemplari de- fumfit :
,,Bulbus durus, fpadiceus, radiculas veras di- „mittit cincinnatas ; ipfe cinclus foliacco quafi in- „volucro, emittit durum, purpureum pediculum „trium quatuorve linearum. Huic infidet Capfula „viridis, aitera parte ventricolior, casterum ex ovi ,,figura? paulo acutior, trium linearum longitu- „dine. Tefla capfulas firma eft, corticis ad inftar: ,,intus nuclei loco fpongia, qualem in Clathroide „pingit Micheli, viridillima, re:icularis fabrica?. „Sicca capfula delabitur & orbiculare veftigium re- „linquit. Modeftia Buxbaumii fecit, ut deftina- „tum nomen plantae rariflima? imponere non fufti-
„neret.
BUXBAUMIA.
«3
„neret. Ego vero eo confidentior , nova? plantre „impono nomen peregrinatoris BoLanici, cui prge> „ter copiofum certc catalogum plantarum circa Ha- „lam nafcentium, & quinque Centurias plantarum „rariorum in Oriente atque Ruflia leclarum, mul- „tas ctiam obfervationes per atta Petropolitana fpar- „fas debemus.
SYNONYMA itaque funt fequentia.
BUXii/IUMIA (aphylla) Hall. belv. 10. Linn. fuec. i. n. 1135. & 2. n. 1293. Gleditfch. fiing. 142.
Mufcus capillaceus apbyllus, capitulo craftb bivalvi. Buxbaum cent.i. p.%. t. 4. /.2. Dill.mufc. p.,\7~. t.6%. f.5.
Mufcus nanus, tuberofa radice, foliis junipe- rinis tenuifinne ferratis, capitulo magno ovato ven- tricofoj calyptra tomentofa. Mich. gen. 109. n. 13.
LOCUS.
Repertus eft ad ripas Wrf.gai non longe ab Aftracano a buxbaumio; in Italia a josepho mon- ti , in fylva Bremgarten proximc prcedium Drakau Hctvetice ab iiallero ; ad UpfaJiam in rupibus Lafsbjenftbus ab 0. cr.r.sro; nupcr a me ad pracdium Khil milliare cum (enviffe diftans ab urbc Upfulicnfi, in paroecia Vange, in valle dcprefliori intcr mufcos ad radices rupium crefcens. Aft nunc, poftquam innotuit, a commilitonibus honoratiflimis paffim prope Upfaliam in fylva Regia, & quidcm variis ^ocis leclus eft.
Nuper eandem leclam , cum fequente defcriptione wifit
D. D. LECHE.
Mufcus capillaceus aphyllus capitulo crafib bivalvi. Buxh. cent. II. p. 8- t. 4. <f. 2. Dill. Mfi. /1.477. t.%i. /.5.
Calyptra nulla.
F z v Anthera
84
BUXBAUMIA.
Anthera fubverticaliter bivalvis, lneviflima ni- tiflima, fuperne ruffa vel ex ruffo virens maculis rubris adfperfa, & fquamulis micantibus atque per epidermidem translucentibus velut in gcmma vuigo Avanturin di&a, infernc fanguinea. Superior val- vula ovatolentiformis; inferior pcdunculata, juxta futuram incurvata, per medium vcntricofe carinata (inftar imbricis) fig. C. Sutura acutiufcula, non ad pedunculum vel per medium capfula*, fcd oblique deorfum pergit, ut capfula quodammodo fimilis evadat theca? , in qua fiftula tabaria figulina rccondi aflblet. Confr. fig. B.
Operculum conicum obtufiufculum rubrum.
Petiolus fanguineus, punctulis elevatis fubafper, capitu-lo duplo longior , tcrminatus tuberofitate quadam, cx qua radices capillares exeunt.
Folia nulia.
Tota planta vix excedit proceriatem uncialem. Foeminam non invenire quivi.
Inveni 1756. die 24. Maji & 1757. die 25. Apr. ad prEedium equeftre Buckila, ad quintum ab urbe lapidem Q mil.)
Ad margines folfarum , ubi arena viis publicis infpergenda per hyemem effoditur.
(Cel. Schmidel pojlquam hcec prodierat , Buxbau- miam in dijjertatione academica pulchre & egregie explicavit , Calyptramque hujus perfpicue obfer- vavit , quam B. L. pro Hlteriori explicatione evol- vat.)
J. LECHE.
§. III.
BUXBAUMIA.
85
§. III.
DESCRIPTIO.
Minus oculatus primo intuitu vel remotiori facillime deciperetur , eundemque pro Polytricho communi venditaret; fed dum intueatur propius, fpeciem plane divcrfam deprehendet, ftipitc & ca- pitulo omnino diverfo conftantem.
Radix ex radicula una alterave fimplici, alba, pellucida conftat, c qua Tubercuhnn fubovatum, veftitum tomento ferrugineo, minime repens, aut ex una eademque radice fefe multiplicans , fed foli- tarium & ^inuum. Primo vere prodit, durat per totam reftatem & hyemem , proxima ceftate difper- gitur farina, & emoritur planta.
Calyptra nulia, vel admodum caduca in tener- rima planta.
Stipes ereftus, rufFefcens, craflitie fetae equi- nae, filiformis, 4 aut 5 linearum longitudine vel ad fummum unguis transverfi, adfpcrfus (ii oculo armato intueatur) punciis eminentibus.
Capitulum (quod anthera in mufcis) pcduncu- lum terminans & fere geniculo adnexum, ovatum, lasve, glaberrimum, purpurafcens , fubnitens, bafi anguftatum, quafi obliquc transverfim longitudina- liter truncatum, ut lattis fuperius tcnuiori mem- brana flavo-virefcente obductum , margineque pn> minulo cinctum; apex hujus, deciduo opcrculo, exit in cilia mentientem cylindrum plicatum, fe- mina emittentem.
Tunica interior hujus capituli ovata , tenuiflima, remota a lateribus, undiquc fibris exteriori corti- cali annexa, apice truncata.
Oper-
86
BUXBAUMIA.
Opcrcnlum capituli conicum, obtufum, purpu- rafcens, glaberrimum, brevc, transverfaliter bafi defcendens ut in mufcis , intus cavum.
Stamen unicum, ex filamento & anthera, e for- nice operculi dependens, verfus apicem hiantis tunicir intcrioris capituli.
Scvrina pulvere impalpabili flavo - virefcente, magis unduofo, quam in reliquis mufcis.
t lv- OBSERVATIONES.
Humo fterili atra provenit, terra njufcis inpri-
mis communi: faepe a ramentis putridis inafcitur, ut aqua limpida a radicibus montiurn ftillanti hu- meclctur: idcoque radicibus pluribus non opus ha- bet, ibidcm inter Brya & Mnia rariora delectatur. Intcrdum in apricis occurrit interLichenescrefcens; ita tamen, utvel umbra il]orllm,■ vel aqua ab illis decidua fruatur, locis illis inferioribus & caverno- fis inprimis laetatur. Eft hafc quoque ratio quare fefe oculis fubducat ; nam fruftra nifi cafu eum detegas.
Vegetabile hoc Mufcis magnitudine, figura, colore, confiftentia fimile eft, adeo ut quicunque •illud videat, mufcum necefle eft habeat; fed foliis abfolute caret. Per totam hyemem durat & viget ; anno praeterito in ecdem loco integrum fumfi , fub initio menfis congelationis , die priusquam nivibus & gelu fievire hiems ccepit; & vere nuper praeterlapfo in eodem fitu reperi, primo die germinationis ; in qua re aliis quoque mufcis fimile eft.
Capitulum colore, magnitudine, figura, pe- dunculo cui inarticulatur, & apice, qui capitello feu operculo terminatur, mufcorum in univerfura refert habitum: hoc quoque capitulum ad bafin ge-
niculo
BUXBAUMIA.
87
nicuJo inarticulatum videtur, inprrmis dum fenefcit. Singulare admodum eft CapituJum, quoad formam externam; nam ovatum eft, bafi magis turbinatum & cortice coriaceo ut in reliquis mufcis obduftum; alterum vcro latus quafi difleftum, & dein cuticula .veluti tenuiore flavefcente obduclum , calido & hu- mido coelo fe expandens ut gibbofius fiat; frigore autcm & arida tempeftate planum magis evadit. Singularis eft haec proprietas mufcis reliquis non competcns. Magis peculiare videtur, quod tenera illa cuticula, vel, ut ita dicam, difledio, latus an- terius capituli efficiens, non defcendat ad bafin ca- pituli; fed aiiquantum. fupra illam terminetur.
Figuram itaque externam capituli cucullo pa- pyraceo fimilcm, cujus apcrtura tenuiori membrana operculata eflet, facile judicares.
Operculum capituli hic majus efl, pauloque gibbofius , quam in Polytrichis fencfcentibus, in- terdum deciduum.
Tenera adhuc quando vere excrefcit, flipes purpurafcens animadvcrtitur; capitulum vero ob- longum, cylindricum , totumque viride, ut gegre planius iJlud latus videatur; tunc quoquc genicu- lum fub capitello fit magis evidens.
Ciliorum loco mcmbrana eft cylindrica, flriata, interdum in radios f. cilia flfla, nivea, apice hians, per quam contenta capituli exploduntur maturo fru&u; tecla eft hcec operculo uti in rcliquis mufcis.
Contenta maflle viridi aflimilantur , ope fibra- rum fubtilium vel vaforum membrana? capituli ad- nexa, cidemque parallclac occurrunt fibrae.
Temporc in aridam veficulam mutatur totum vafculum, unftuofa luteo-viridi mafla intus con- tenta, in farinam ejusdem coloris eunte.
Latus tenuius capituli folem continuo fpecb.t; dum radiis lucis illuminatur caput elevatur; frigida
F 4 vero
BUXBAUMIA.
vero & arida tcmpeftate idem latus ad terram nutat, jucundiori vero aura ccelum fufpicit.
Preecipuum autem quod in hoc vegetabili obfer- vavi, cuique nec fimile ab ullo Botanico vifum cft, inprimis hcic moncre neceflariuni duco. Conftat capitulum, uti diftum eft, fuo vafculo, eidcmque impofito operculo, ut in rcliquis mufcis; cum autem apcrio fufpcnfa manu hoc operculum capituH * video iftud fempcr a parte interna vcrfus bafin pcrforatum, in quod foramen fe infmuat mcmbrana ciliaris, quse maturo fructu in cilia folvitur. Scd, quod notatu digniflimum, c fummitatc hujus foraminis, intra pra> diftum tubum operculi, dcpcndct Stamen unicum, perfe&iftimum, conftans bafi tcnui & Filamento fili- formi brevi, apice Anthcra turbinata, quae dcor- fum tendit intcr cilia & refpicit cavitatcm vafculi, e qua dehifcente pollcn dcpluit ficcus in farinam feminum. Inquirendum itaquc judico, num hoc phamomenon etiam in reliquis mufcis obtineat? quod tum aperiet viam ulteriori indagini.
§• V. C R I T I C A.
Dum buxbaumius dicit capitulum findi vel fecundum longitudinem dehifccre, a vero maxime defleftit; nam tenuior illa membra.na kteralis a craffiorc nec finditur, ncc dirumpitur; eadem ra- tione capitulum quoque depinxit gibbofius ad bafm, quod tamen longe aliter fe habct.
michelius non minus a veritate diffentit, dum huic Folia tribuit.
Ordinem hujus vegetabilis naturalem determi- natu fateor difficilem efle. Mufcorum eft foliis gaudere, Fungorum vero carerc. Mufcis propria calyptra eft, licet non adeo univerfalis h&c fit nota;
nam
BUXBAUMIA.
89
nam Lycopodium, Sphagnum & Phafcum nullam habent calyptram. Ingenue fateor, proprietates fe* quentes Mufcis propinquius illud reddere: ut tem- pus hybernum, radix tomentofa, ftipes tenax co- loratus, capitulum bafi inarticulatum coriaccum, apicc operculatum operculo deciduo , fub quo membrana ciliaris, per quam femina exeunt: ad- eoque non video quare non potius mufcis adnume- retur. E contrario in eo, quod aphyllum fit, cum Fungis convcnire vidctur; fed fungi aliam habent confiftentiam, diverfum modum provcniendi, nec operculo aut fub operculo ciliis inftructi funt.
§. VI. G E N U S.
Character generis Buxbaumia.
* Fruftificatio Hermaphrodita.
Vafaihtm obovato - turbinatum : laterc altcro bre- viorc plano tenuiore, apice tcrminatum membrana ciliari.
Calyptra nulla. D. D. Schmidelio Calyptra valde caduca, in, tencrrima planta.
Operculum nudum , conicum, obtufum, fubtus con- cavum, membranam ciliarem tegens.
Stamen unum, intra cavitatcm opcrculi, ex cjus fummo fornice dcpcndens. Filamentwn filiforme, breve. Anthera fubrotunda, truncata, dcorfum hians.
Capfula membranacea , ovata , intra vafculum fpatio a lateribus remota, venis affixa, apice truncata, hians verfus antheram.
Semina numerofiflima , farinacca.
Locetur poft Fontimlem.
F 5 Species
9°
BUXBAUMIA.
Species quidem nnica tantum nobis nota; at vero legit D. D. HOLM , Danus , hifce diebus fpe- ciem vafculo oblongo feu cylindnco, duplo lon- giore, vix latere altero plano, nec membranaceo: non tamen facile dicam, num pro varietate vel diftincia fpccie habenda fit.
§. VIT.
N O M E N.
BuxBAUMiiE Buxbaumius ipfe nomen huic im- ponere decrcverat, nifi ipfum fe honorare turpe duxiffct. hallerus primus itaque Buxbaumiam appellavit, ne buxbaumio quid detraheretur ho- noris, cujus tamen recordari nos decet ob amplum & difficile orientale iter, quo multas novas detexit plantas, quamvis perfunciorie plerasque fuas abfol- vcrit & Buxhaumiam aphyllam feccrit. Buxbaumia itaquc diftincium fit inter mufcos genus, & nomen buxbaumia aphylla.
§. VIII. CONCLUSIO.
Utilitatem mufci a nobis defcripti ne apud nos quceras Lcclor benevole: admireris potius opufculi tam parvi ftruciuram miraculofam, a summo arti- fice non fruftra faciam. Integritatem partium hic aeque deteges, atque in majoris voluminis & formae perfectioribus creaturis. Leges matrimoniales hic celebrari videbis. Infpicias modo Capitulum mira? ftruciurse, turgidum ventriculi inftar , in finu foe- tum fovens: ne pereat embryo, ne extinguatur te- ner frucius, aquam, acrem & folem vehementer & manifeftius, quam forte ullum aliud vegetabile, ex- petit: ita ut diverfa elementa junciis auxiliis con- fervationi ejus inferviant. O quam admiranda funt Opera DIVINA > quam ftupenda : e minimis aeque
ac
BUXBAUMIA.
9i
ac e maximis elucentem fapientiam fat dignis enco- miis qui poterit mortalium lingua profequi !
TABULA.
Figur. 1. Clarijf. SCHMIDELIL
a primordium naturali magnitudine.
b idem lente auclum, calyptra teftum.
c idem derafo villo, cum infidente calyptra.
d idem difTectum cum contenta plantula & ele-
vata calyptra. e Buxbaurnia adulta, naturali magnitudine a
latere & antrorfum vifa. / Capitulum difle&um, lcnte auctum. g capitulum maturum , cuticula partim derafa. b Semina.
i Stipitis infima pars cum villo bulbum invol- vente.
k Bulbus ex villo exemtus.
Figur. 2. Clarifi LECHEI.
I Buxbaumia magnitudine naturali. m eadem magnitudine aucla. n eadem antrorfum vifa.
1 Figur. 3. Auaoris.
0 magnitudine naturali antice vifa.
p — — — a latcre vifa.
q — — — a tergo vifa.
r magnitudine aufta anticc vifa.
s — — — a latere vifa.
t — — — a tergo vifa.
LXXXIl
LXXXIL
EXANTHEMATA V I V A
QUAE
PRiESIDE
D. D. CAR. LlNNiEO
propofuit
JOHANNES C. N Y A N D E R
Calmarienfis.
Upfalia 1757. jfunii 23.
Ifj morbis vix ulli, qua originem , magis Medicis abftrufi fuere, quam contagiofi: quod corpus, eatenus faniflimum, regulas Dia?tcticcs ex afle, obfervans, rcque iisdem, ac voluptatibus diffluens, contaminetur , fi aegro propius fohimmodo accedat. Augetur miratio, quum alios contagiofos morbos indigenos, uti Scabiem, Rabiem, Tuflim ferinam & Dyfenterias, fingulis fere annis, apud nos fponte quafi oriri vidernus; alios vero nunquam absque con- verfatione cum regris , quorum primi natales exotici aliunde, quam ex patria, arcelTendi funt: Peftem, loquor, Morbilios, Variolas, Syphilitidemque.
Paucas Doclifiimorum Mcdicorum, de horum origine, conje&uras leviter tantum nominafTe juva- bit: alii alias foverunt opiniones: cainTam horum deducit a PUTREDINE Fracaftorius , Rlwdius,
Min-
EXANTHEMATA VIVA.
Mindererus : a fulphurea multiplicativa PUTREDI- NE Hoffmannus: a miafmate FERMENTESCEN- TE Junkerus : a CORROSIVO quodam Jlpinus : a SALE VOLATILI acri Sylvius : ab ARSENICA- LI VIRU Sorbait: ab IMAGINATIONE & ter- rore Rivinus : afii ab EXH AL ATI ONIBUS viru- Jentis terrae: alii a coelo & conjunctione PLANE- TARUM: alii a CADAVERUM copia, aerem in- ficiente : a VERMINOSA putredine Kircberus, cct. Ex allatis, quas paffim afferunt auctores, cauffis*, ea nobis vero videtur proxima, qua ftatuitur, con- tagium ex vivis animalculis provenire, ut Rivinus ile prurita exantbematum ab acaris , cetcri. • Hanc ita- que viam incedere tentantes, non longius, quam experientias noftra? ductus permiferit, exfpatiabi- mur; at, quod credibiie eft , nullius vero oculis ha6tenus ufurpatum, id nos ut probabilem conjeftu- ram pauciMimis adducemus, quam noftram non fa- cimus, fed fummis tantum labris guftabimus.
Morbi CONTAGIOSI in co , plerumque, omnes inter fe conveniunt, quod i) effiorefcant EXANTHEM ATI BUS five internis, ilve externis, ita quidem, ut ipfa Rabies puftulis quibusdam fub lingua canum fc prodiderit; in omnibus enim con- tagiofis morbis fub.effe folet materia exanthematum, qiia? efflorefcens mitigat febrcm. Hoffm. Syfl. IV. 122; 2) quod inquietudinem corporis FEBRES- que excitant, vcl minimum, ccrta diei hora, vel verfus noclem ingravefcunt; 3) quod a DULCI- BUS vis morbi augetur, ab AMARIS vero pelli- tur, & a PINGUIBUS proritatur; 4) quod FRI- GORE aliquantum repellitur: & ficuti omne vivuni a tepido refocillatur , nimis vero calido propelli- tur; fic a calore Scabies & exanthema intenditur, &, aufto calore ac febre, ad tepidam corporis fu- perficiem usque pellitur; 5) quod ANTHELMIN- . THICIS delentur, ideoque 'Sulpbnvala fcabiem tol-
lunt,
94
EXANTHEMATA VIVA.
lunt, & Mercurialia , omnia fere infecta occidentia, Scabjem Syphilitidemque curant, a Pefte & Variolis prcufervant: Tabacum minima occidit infe&a, ejus- demque fumigatio contagium antevertit; 6) ANA- LOGIA & pruritus puftularum in contagioiis idem innuit; 7) quod in Scabic & Dyfcntcria manifefta fuerint oculis: vidit illa in MORttlLLIS Langius, in PfiSTE Kircherus, in SYPHJLITIDE (Limacum fimilia) Hauptmannus , in PETECHIIS Zieglerus , in vARIOLIS Lufitanus & Porcellus; vermiculos in SERPIGINIBUS aliisque morbis cutaneis hic etiara vidit.
Infeeta ejusmodi minutiffima, forte ACAROS divcrfie tpeciei, caulfas efle diverforum morborum contagioforum , ab analogia, & experientia, hacle- nus acquifita, faciii credimus negotio, ncque repu- gnat horum ftructura & magnitudo ; minima cnim funt animalcula, quaj oculus humanus adhuc perci- pere potuit. Lynceus Leeu-wenbcekius millia infeclo- rum, qiue, fimul fumta, vix centefimam arenulae partcm lequabant, in iis humoribus, quos oculus nudus puros omnino vidit, obfervavit. Acutifli- taus Reaumurius illud, quod in aere, aeftate , den- fius confpicitur, & claro quafi vapore micat, non aliud, quam infecta, oculos fugientia, effe credi- dit. Illa non feparatim modo, fed m focietate quo- que, Apum & Formicarum more, degere, fingula tamen inter fe juftum fervare ordinem, idem oftcn- ' dit. Ex fenfibus igitur, ad rei impoffibilitatem non eft argumentandum ; aeque enim in minimis, ac maximis , Sapientiffimi Conditoris artificium elucet. Acarum vivum dum intuemur, mufculis eum, ner- vis, venis , arteriis vifceribusque effe preeditum, nobis perfuadebimus: hrec, utut admodum exigua, adeo tamen fubtiles continere liquores, ut per ejus vafa permeare poflint, credere fas eft. Unde hsec animalcula provenerint miramur, mirari vero non
con-"
EXANTHEMATA VIVA.
convenit, dum fimul cogitamus, ea, tam propor- tione parva, ut fere nulia, in aere, atomorum iri- itar, volitare, minimasque penetrare rimas, haud aliter ac Mucor e feminibus, ubicunque exftitcrit putridum , nafcitur.
S C A B f E S.
scabies omnium eft communiffima, fenfibus- que maxime pervia. Hanc ex Acaro Sirone exci- tari , quem , ad latera puftularum , fub macula qua- dam, oculis nudis vix confpicienda, latentem, acu- que erutunu ungui imponcre, polTumus, cuique liquet *). jam vero, fi halitu cafidiori illum refo- cillamus, cutique imponimus, ftruftura fua maxi- me diftinguendus repet, rugasque diu fcrutabitur, donec rodendo, utTalpa, cutem fubierit, ubi cu- niculos conftruit. Acarus, Fn. Su. 1195, magis licet coloratus, huic quam fimillimus eft. Cafeum vel farinam, diu de ioco non motam, multa horum millia alere , non raro obfervamus ; hinc evenit, ut, quum nutrices loco Pollinis Lycopodii, FJo- rum Zinci, cet. infantes intertrigine laborantes fa- rina frumenti confpergant, inguina & axillas , eadem adfperfas, in Scabiem efflorefcant; quod malum, fsepius curatum, idemtidem rediit, quoties farinao adfperfio iterata fuerit, ahosque infecit infantes. Hinc Farina? & Scabiei acaros unam conftituere eandemque fpeciem concludimus. D. Zweib, hos Acaros ova depofuifle, fefc citiffime multiplicaflc, pluresque dies extra corpus vixifle, probe obferva- vit **). Ideoque Scabiem yeftibus, converfatione
&
*) Acarus fub ipfa puftula rninime qu^rendus eft , fed lon- gius receflit, fequendo rugam cuticulae obfervatur; in ipfa puftula progeniem depofuit, quam fcalpendo efFringimus & dilTeminamus , ita cogente natura,
**) Acaros viviparos efTe dudum docuit & cUlineavit Leu- wenhoekius.
9(5 EXANTHEMATA VIVA.
& attaclu quotidie propagari comperimus. Infecla caloris ut cupida, frigoris vcro impathntia , ita calore vchemcntius incandcfcit, & frigore fcabies reprimitur. Scabie infcttos, fi Sulphuratis inun- gantur, aut dolore interno, aut febre correptos fuiflTe, adeo ut cadem c^aufla, qua; externe Scabiem, intcrnc quoque Febrim cxcitaverit, quaj antc re- florcfccntiam non ceifavit, compertum habcmus. Quam igitur, hujus phamomcni ratione, de Febriwn exacerbantiwn cauflis , qua? de fe fcabiem gignunt vehcmcntcm, & perfupc contagiofam, fovcre licet opinioncm ? Similis enim effe&us , limilem habcre folct cauflam, & natura, fibi femper fimilis, non facile faltus facit; pcr adco autem fpiffas longius progredi tcnebras haud fuftinemus.
In Scabie ferina Acari ajgrius inveniuntur; ex- emtos vero, aliam elfc fpeciem (Acarus exuicerans) & pedibus quatuor pofticis, corpore duplo longio- ribus, diftinclos, oculis armatis evidentiflime com- prehendimus: & fic non eft, quod de caufla hujus quisdam dubitet. Ambrofiacis, ut Mofcho, Zibe- tho, Holco odorato, Camphora, Oleo cort. Betu- las vcftcs & infectorum Mufea ab Acaris fervamus, quae interne quoque in expcilendis retropulfis hifce exanthematibus fcliciter propinantur. Mofcho fu- per collum fufpenfo praefervantur infantes a variolis graflantibus expcrimento Norlandorum & D. Prae- fidis; Mofcho intra fimbrias veftimentorum ligato orientales Rutheni fe a morbis contagiofis prsefer- vant, ut ex nuperis Aclis Petropolitanis conftat.
De Scabie fenili eadem valet argumentatio , & experientia ejus quoque Acaros comprobavit. Quum corpus femel inundaverit, fponte ceflans haud facile redit.
Aliquot ante annos Haedos duos Scabie, maxi- me ore, infectos vidimus: unus eorum moritur,
alter
EXANTHEMATA VIVA.
alter vero , cui Mofchus porrigebatur , intra trium dierum fpatium fanus evafit.
D YSENTERIA.
dysentf.ri a epidemica Scabies eft inteftino- rum interna, ut ex diffectionibus cadaverum, Dy- fenteria defun&orum , patct; hanc pcr fecefliis & cloacas communes propagari, ne ullus quidem me- • dicinos pcritus ambigit. Medicum Danum, priori fcrulo Helfingburgi , Dyfenteria fsepius correptum, excreta fua alvina obfervaiTe vivis refcrta, vix ob- fervabiii motu fe agitantibus, infeftis, Bartbolinus narrat. Quo loco nobis non cfb pra?tercunda obfcr- vatio, rem maxime illuftrans. Quatuor abhinc an- nis Dom. Rohv.der in cedibus N. D. Praefidis enutri- tus, Dyfentcria infeftabatnr ; Rhabarbarinis & Pa- rcgoricis, morc recepto, curabatur. Ocliduo abhinc in cundcm incidit morbum, fimiliterque fanatur; octo vcro aliis diebus pvceteritis Dyfenteria ter- tium corripitur : in cauffam omni ftudio inquiritur, non vero invenitur; quum a?ger eadem menfa, vitoe- que gcnere cum cohabitantibus fanis frueretur. Ita- quc N. D. Praefes ajgro, Entomologice prsecipue ftudiofo, cxcrcta fuadet fcrutari, quo certius adpa- rcret, utrum allata Bartholini obfervatio obtineret, nec ne. Hocfacto, in hifce myriades animalculo- rum fe vidiffe , quceque accuratc defcripta, efleAca- ros, & Acaris quidem farinae limiies, seger dixit; cauffam vero non nemo in potum noclurnum con- jiciebat: fed neque hcec aliis videbatur fufficiens. Inter edendum bibere infuetus erat: no&u igitur ftti preffus e poculo , ex ligno juniperino confeclo, potum fepe hauriebat tenuiflimum; vas hoccc in- trofpiciens, lineolam quafi albicantem, oculis nudis vix confpicuam, inter coftarum rimas reperiebat; armatis vero oljfervavit, omne hoc albidum non aliud effe, quam mnumeros Acaros, & ejusdem qui-
Tom. V. G deui
I
9g EXANTHEMATA VIVA.
dem fpeciei cum illis; quos in excretis obfervave- rat; potu in vas infufo, non mutabantur, eos vero reliftis fedibus , media no£te, potus fuperficiem petcre, ubi ad horam usque decimam a. m. paftum quaerebant, dum priora loca repetebant, crcbra tandcm inveftigatione invenit. Exemtis Acaris or- biculo humcftato impofitis, quam parum, variis adfufis liquoribus , irritabantur , & quod per oleum ipfum falvi tranfirent, animadvertit; a fpiritu vini laedebantur, maximevero aTinft. Rhabarbari, quod in primis notatu dignum; quum autem Rhabarba- rum Dyfenteriae fit fpecificum , Lapathumque acu- tum ei valde cognatum, & quotidiana Scabiei Me- dicina, affinitatem invenimus & analogiam. Vafi, ter licet aqua calida abuto, adhaerebant; illos in aliis etiam locis quaerebat, inque vafis potus acidi & fub doliorum obturamentis faspius repericbat.
Dyfentoria, quae Scaniee territorium Gyinge quotannis fere, tempore meflis, vexat, asque ac ea, quae in caftris eft vulgaris, ex iisdem Acaris, in potu acido latentibus, qui inde per feceffus pro- pagantur, & contagium generant, originem fuam fortalfis traxerit. In Vet. igitur Teft. ut quisque militum alvina fua excreta confeftim humo obrueret praeceptum erat. Scanis igitur & militibus caftren- fibus nonne prodeflet teftaceis vel metallinis vafis uti potoriis, quibus infe&a haec difficilius adhsre- fcunt? Nefas effe ventriculo jejuno potionem in- gerere noclurno aere elanguefcentem, ni prius fu- premus in potu liquor effundatur, vulgus dicere fuevit, cauifam ignorans; fupra vero di6ta obfer- vatio hos Acaros tunc in motu efle tradit, & hinc hujus confuetudinis origo nata eft. Hauftu potus vappidi tormina ventris excitantur, qiiEe, faepe, hauftu fpiritus Vini reprimuntur, qui vi Acaros laedendi ad Rhabarbarum proxime accedit.
TUS-
EXANTHEMATA VIVA.
TUSSIS Ferina. tussis ferina morbus eft majoribus noftris mi- nus cognitus , quo infantes maxime afficiuntur. Hujus igitur epidemia eatenus *) miasma ta!e fit, oportet, ut ex aegro facile evaporare, propagari & multiplicari poflit; haec vero pra?dicata non nift vivcnti cuidam tribuenda cenfemus. Domeftica Medicina , quam contra hoc malum Veftrogothi ex Infufo Herbse Ledi **) adhibent, quod narcotica, virulenta & infe&is odiofa eft vi, animalcula heic quoque quafi cauflas adefte innuit. Huic rei foe- neratur egregia obfervatio D. D. & Jiff. ffahlbom, qui infanti, hoc malo correpto, CaJmarise, Julap. Mofch. Lond. porrexit, quo poft biduum , levi quadam Scabie totum aegri corpus effloruit, & Tuflis ferina ceffavit; aliquo interjeclo tempore, eodem malo redeuntc, & fcabie interiora petente, idem adhibuit remedium, quo eundem, quem antea, de- nuo obtinuit effe&um, & infans omnino fanus eva- fit. Nonne igitur Tuflis ferina, ex Acarorum qua- dam fpecie, in organis pulmoni dicatas, alimcntum potiflimum petente , dcrivari poflit ? cujusmodi quum remediis tollatur vel leniatur. Quare haec ipfa, uti Variolae & Morbilli , vitam noftram femei infeftet, nec redeat, aeque ncfcimus, accurScabies fenilis fepius non recurrat.
V A R I O L JE.
Eft variolis magna cum prioribus cognatio. Ex caulTa in Europa vel America nequaquam quae-
G 2 renda
*) Sanos pueros Aomum introijfe ngrumque unice convenijfe, & TuJJi ferina brevi pojlmoium ajfeclos fuijfe, obfervationes exftant. Medicos Agrum ex agro vifitando, miasma bujus fecum duxijfe , aliosque eodem infecijfe , in ore Medicorum efi omnium.
**) Eadem planta Sues & pecudes, pediculis infefts., fa- nantur.
LIBRARY
foundeg^ E&ANTHEMAT A VIVA.
?c' ,,;^/
rjFefld*' h;afeuntur ; numquam enim fine contagio ad ~1T0s'transferuntur. Vero cft nmillimum, eas co- dem modo excitari, praxipue quum pueri, nimio dulci enutriti, & mitioribus pnediti humoribus, magis hoc malo, haud aliter ac Scabie, infcften- tur. Aliquot abhinc annis dum Variolee, Upfaliaj funcftiflimae , omnes fcre in vicinio abripicbant pue- ros, N. D. Pra?fcs liberorum fuorum coftis Mo- fchum, ut mos diu fuit Norrlandia;, appendit: quo id impetravit, ut peftifero hoc malo intafti per- manferint. Variolis nuper infectorum femora fo- mento, e lacle faccharato, fovere, more receptum eft, quo infccta iJlinc alhci quafi videntur; fcmora enim, puftulis, utpotc a(fata evadunt, reliquavero corporis pars minori Variolarum multitudine affici- tur. In pueris ad Varioias praqoarandis Mercurialia & vSulphurata adhibentur, & oculis, ne lojdantur, applicatur Crocus, quo nautsc indufia, ne fupra modum pediculis torqueantur, colorant. Chinen- fes, Variolas inferentes, puri, naribus admoto, Mofchum addunt, ut eo Acaros, e fanie, in frontis finum expellant. Vulnus quoddam Variolis labo- rantis, non prius quam malum hocce corpus reli- querit, confolidari , & exanthemata quam maxime ibidem accumulari, a vivo quodam, quod, urgente injuria interna, hunc velut exitum quaerit & con- fugium, provenire quoque videtur.
. M O R B I L L I.
morbilli, qua indolem & originem exteram, Variolis valde funt affines. Aquikgia femina, vene- nata & Stapbifagrice feminibus vicina, contra Sca- biem puerorum communiter adhibentur: & aniculai nefcicE ]iberos, jufto majorem doiin hujus illis por- rigendo, faepe interficiunt. Eft apud nos ufitatiffi- mum, Morbillis vel Variolis laborantibus femina Aquilegise pulverifata vel Mofchum porrigere, ut
ad
EXANTHEMATA VIVA.
ad fuperficiem corporis expellantur exanthemata, ne vifcera interna iisdem niminm contaminentur. In Tufii morbillis laborantium pertinaci peftorisque opprellionc, dum nihil fere juvat, Flor. Sulpburis parva & repetita dofi , una cum antifebrilibus por- recti, fpecificum audit. Verbo: omnia remedia, Variolas & Morbillos adrepentes vel antevertentia vel curantia, virtute poUent infecTa occidendi; vel eorum haiitum faltcm non ferendo, ad extcriora corporis peliuntur, & in fugam coguntur.
P E S T I S.
pestem absque contagio e terris exteris, in tirbibus potiflimum maritimis, apitd nos nunquam oriri : hanc ipfam muitiplicari & propagari : hanc in locis calidioribus, putridis & humilibus peflime graiTari : hanc corruptorum aeris ftatuum opc' in- gravefcere, vcrfus hiemem comprimi, vere autcm & eeflate adventantc erumpcre: hanc perpurgatas domos, tefte D. Timoli, non ingredi: hujus ad- ventum aiios, plerumque, morbos contagiofos prae- nunciare: hanc eadem femper fervare exanthcmata: hujus miafma a^que per falivam deglutiri, ac per cutis poros irrepere: hanc ipfam, cx acido, in aere, elanguefcere , acidifque, fccundum experi- menta D. Sylvii, praeveniri: hanc dcniquc, Mofco- via? regnum haud ita pridem aggrclTam, Mercuriali- bus, notiflimis contra Scabiem Acarinam rcmediis, feliciter, tefte Schreibero, effecuratam: Mofchum, & Camphoram, Peftis cune, ut idem refert. in- fervire, obfervationes funt verilErhae, quaj infefta, illius utpote caufTam indicare vidcntur.
Morbos Syphiliticos , prrcfertim quum absque fluidorum contacTu, per ofcula, pocuia, copulam & fudores nunquam nafcantur, intima cum Pcfte conjun&os analogia, ab animalculis quoque ortur.i duccre putamus, fed aquaticis.
G 3 Ilinc
io2 EXANTHEMATA VI VA.
Hincconftare videtur, Fcbres ejusmodi exAca- ris excitari, ut qux medicamcntis appropriatis pel- luntur.
Quamobrem Scabies & Dyfenteria apud nos, absque contagio, faepe oriatur, ex allatis cognofci- tur; illius enim cauffam in farina frumenti, hujus- quc in potoriis reperimus vafis. Contra, infecta Pcftem, Variolas, &c. producentia, effe exotica, nec apud nos, nifi vel in corpore infeclo, vel alio fibi apto domicilio incarcerata exiftere poffe , veri eft fimile. Hujus forte rei cauffa in coclo noftro duriore Acarorumve molliori natura efl qua?renda; fi cnim ex craflioribus ad fubtiliora fpeclare fas fue- rit, alia infefta *apud nos indigena effe, alia seftate, alia dcnique non nifi in aedibus noftris, ubi foci ca- lor eadem alit, degere obfervamus: hasc pofteriora eterris, ad Meridiem magis vergentibus, profefta cenfemus ; horum vero omnium non eadem fuit mollities; infecia enim, quae de calidiflima India huc commigraverint, & in hanc cooptata fint civita- tem, deprehcndimus. ldem hifce quoque animali- bus accidit, quorum major frequentia certis qui- busdam in iocis antea reperta fit, inde vero longe lateque fe diiTuderint & triftem fuum effeftum ex- feruerint. Alia horum atpud nos domeftica evafiffe, explicarc forfan poteft: cur quidam antea incogniti morbi ccrtis locis orti fuerint & vulgati. Hinc in illum etiam deducemur tramitem , ubi rationem cer- nere licebit, cur morbi certi, certis anni tempo- ribus, vigeant? PraDtcrquam enim, quod plurimi morbi contagiofi, aeftate, cunftorum infeciorum optimo trimeftri, dominentur: nodus maxime in- tricatus, &, ex horum animalculorum artificiofa oeconomia exortus, quam, per mirandam exanthe- matum analogiam, cognofcimus, diffolvi fortaffis poflit ; quo enim modo mortuum corpus femper fui firailibus exanthematis efflorefcere, pro diverfitate
circum-
EXANTHEMATA VIVA.
circumftantiarum interiora & exteriora corpus adeo determinate petere poffet? Quid fimilius, quam ut animalia organifata haec efficiant? Quid huic a&ui aptius, quam fubtiliflima infefta; quorum praecipua vivendi ratio maximos Natura; Myftas in fiii rapuit admirationem? Quid impedit, quo minus exigua haec infe&a in corpore noft.ro fedes habeant, quum nec a majoribus immunes dici pofTimus : variorum enim generum, fub metamorphofi, integra infecta & fimul adulta, in uno eodemque hominis ventri- culo , deprehendimus : vid. Ar. D. Archiat. & Equ. Rofen in act. Holmenf. 1751. Quid , quod ipfa; Mufcae carnariae, aliaque iisdem comparia, ova fua, in ventriculum excludenda noftrum, immittunt: Mediocres Afcarides , magni Lwnbrici longaeque Tanice, non adeo exigua mole, in nos intrant.
Pulex penetrans in America pedes intrat, ulcera cacoethica exitat.
Gordius medinenfis in Indiis corpus intrat, dolo* res oftocopos inducit.
Furia infernalis ex a?there in Bothnica decidit in nuda corpora hominum, momentoque citius oc- cidit, ut conftat obfervatis D. C. Soiandri. Ver- mes minuti Gordii facie in Norvegia Elephantiafes excitare & Ulcera cacoethica, nuper obfervavit Martinus.
Animalia haec duobus prsecipue modis in cor- pus fefe infinuare adparet, quum morbos, in interio- ribus corporis partibus enatos, confideremus , v. g. quando contagium collum & ftomachum primum infecerit, per infpirationem, procul dubio, defcen- derunt: morbos vero, in corporis fuperficie pri- mum adparentes, perpendendo, ea per cutis inae- qualitatem & poros fe intrufiife, conflare videtur.
iEque hifce animalculis, ac aliis eorum gene- rum , certum, quo edant, ament, multipliccntur, dormiant & quiefcant , tempus tribuere fas eft ;
G 4 Unde
r
104 EXANTHEMATA VIVA.
#Undc horum morborum paroxyfmi periodici cxpli- cari poffunt;. addc, quod Afcarides rodcndo cibum capientes, certa hora dici in rcclo pruritum ex- citent.
Ex lcgibus natura? conftat, quo minus animal fucrit, eo uberiorem gignerc prolem, & quum uni- ca Apis, aliquot intra hebdomadcs, ad 20000 mul- tiplicari poflit, haec quoquc, multo iis minora, in- fccla, proportione copiofiflimc aug^ri fcquitur: & hinc crcdamus, unicum tantum vel alterum horum infeclorum adco uberem brcvi gignerc prolem, ut efflorcfcat & totum inundet corpus. Qua de re quoque ab inoculatione edoccmur, majorem fcilicet yel minorem puris copiam ad Variolarum numerum parum valcre.
Pcftcm, Variolas, &c. horrende dominantes, diu latuiflc, & tandcm, pcr res pclliccas, lintcas& laneas infeftas, fe difperfifle, Auctores referunt; -nec mirum: quid cnim impedit, quo minus infcfto- rum horum ova, omnino recentia, plurcs annos confcrvari , & poftea , modo contagfofo , agere pofte, quum corpori noftro accedcndi occafio illis datur, fi mediocri tantum caloris frigorisve gradu, & apto domicilio gaudcant, crcdamus? Bombycis enim ova tali modo, tres intcgros annos confcrvari pofTe, notum eft.
Intcgro illorum, in corpere, opere confeclo, moloftisque laboribus exantlatis, tota emoriantur, diflipenturve ex eodem, oportet; in memoriam ve- ro revocantes contagium, ad morbi finem, inten- fiftimum evadere, & infecla h«c defiderium mclio- ris quafi domicilii, pruritu & petitione corporis periphcria.', fignificare, hoc potius credimus; poft- quam enim, ante obitum, in fcdibus fuis, prope fuperficicm, nuper ova pofuerunt, proles haec illo- rum noxia, vel prout-fub mctamorphofi , vel ut integra infecla , conftituta, per transfpirationcm
forfitan
EXANTHEMATA VIVA.
forfitan haud difficile emanare poteft. Quare vero non fepius idem repetant corpus, eanderqmie vio- lentam non exerceant ceconomiam, eft inter pha?- nomena miranda, quaj oculis noftris, non vero ra- tioni , patent. Ut nutrices Variolis antea vcxata?, infantcs jam Variolis laborantes traclent & mammis fuis admoveant, ubi una vel altera macula, in iis- dem efflorefcens, contagium prodit, ufu quidem fsepe evenit: hoc vero, omni prorfus vi deftitutum, ne febrim quidem excitare valct. Ditficukas licet in tam ancipitibus morbis, accuratiores iriftituendi obfervationes, aeque ac aflumta Medicorum hypo- thefis, de generaiibus omnium morborum cauliis, quas alii in maffli fanguinea depravata, alii in maio in aere prajdominante , fefe reperille autumarunt, quod ex una in alteram regionem, quo vento ad- voJaverit, nefcimus, obftiterit, quo minus ha? vi- ventcs omnium morborum exanthematicorum cauf- fe, non dum fmt detecla;: accuratiores tamen po- fleros ha?c animalcuia multo reprehenfuros artificio- fiora, quam nos vel exiftimavimus, vel extricare aufi fuimus, paulifper aflirmarc audemus; firmifli- ma enim ftat fententia: natura nullibi magis perfecta, artificiofa magis , quam in minhms.
Has qualcscunquc delineationes ulteriori difqui- fitioni B. L. fubjicere velit, ut viae haclenus a pau- cis tritee detcgantur, noviflime rogamus.
LXXXIII
lxxxiii.
TRANSMUTATIO FRUMENTORUM
QU AM
PRiESIDE
D. D. Car. Linn^o
propofuit
BOGISLAUS HORNBORG
Petropolitanus. Upfalia 1757. Septembris 28-
§. I.
Vita, ut ignis, perpetuo fervatur motu; mo- tus terit & femper nonnihil deterit de pro- prio corpore. Corpus igitur quotidie repa- randum, quod fit alimentis. Alimenta defumuntur e vegetabilibus & animalibus , fed non ex omnibus. Seleclus itaque horum, uti & jufta copia, efTe de- bet. Proftant heec plerumque copiofiora in meri- dionalibus & calidioribus terris, quam in frigidis. Quae fponte in fcopum hunc maxime necefTarium. obtineri nequeunt, arte & induftria promovenda funt. Hanc artem Oeconomiam privatam & Rem Rufticam dixere mortales , quse in fe comprehendit non modo ea, quas ad viclum, fed & amiftum ac commodiorem vitam tranfigendam inferviunt, ideo- que inprimis Agriculturam, rem Pecuariam, Hor- ticulturam, Pifcaturam & quae funt ejusdem gene- ris alia.
§• n.
TRANSMUTATIO FRUMENTORUM. 107
5. II.
Fuit quondam apud Romanos Res Ruftica tan- to in pretio , ut ipfis Patritiis non indignum vifum fuerit, hortos ornare, arbores plantare, agros colere & de hac cultura fcribere; fed nefcio qua nover- cantis fortunae injuria, haec ars fequioribus feculis adco contemta fuit, ut ne locum quidem in Erudi- torum fcientiis obtineret; forte quod hsec ipfa ob- jeftum erat quotidianum infimae, rudis ac indoftse plebis: cum tamen nulla magis neceffaria, nulla plurium opera indigeat ad fui perfe&ionem.
§. III.
Ego primum ad inclytum hocce Regnum Suio- num, ad celebrem hanc Mufarum fedem, quafi in novum orbem delatus, perfpexi, quo ftudio & fer- vore ea, quas ad Oeconomiam privatam fpeftant, nofte dieque volverentur; in hunc tinem collineare video permultas fcientias, quales funt Mechanica, Phyfica, Naturalis, Chemica. ProfefTores etiam, eximia eruditionis laude confpicui, conftituti, ut hanc rite excultam ad fummum culmen perducerent. Regia denique Academia Scientiarum Stockholmcn- fis inter primarias fuas obfervationes incumbit ex- perimentis oeconomicis, vitam Rufticam fpcclanti- bus, cui intereffe ipfi Purpurati non gravantur. II- luftris haec & merito laudanda Academia quotannis prsemia diftribuit, quibus incitantur viri fagaces, ad experimenta nova ac fructuofa in hunc fincm inftituenda, ficque ulterius continuandum laudabile d€ publica Socictate bene merendi ftudium.
§. IV.
Nimis operofum foret hic adducere, qua? ex hoc fonte dimanarunt obfervata; pauca fummis la- bris deguftare fufficiat. Alius Paludes caefpitofas in prata & agros convertere ; alius Arietes Hifpanicos
intro-
io8 TRANSMUTATIO FRUMENTORUM.
introducere pro prGeftantiori lana obtincnda; Weft- bcck pappum Epilobii angufiifolii & Salicis pentandra colligere pro fuccedanco Bombacis ; alius Scirpi palufiris radices, quarum certe reccntium avidiflimce funt Sues, colligerc & exficcare pro hyberno ali- mcnto horum animalium; alius Urticas dioicas in pratis fercrc pro vaccis, cum iftud focnum lac po- tcnter pcllat; alius Solamnn tuberofitm plantare, in alimcntum homuncionum, prcmente inprimis an- nona, ea vero potiorc, ad porcos faginandos; alius vinum e baccis Juniperi coquere docuit non nemo ; fed quod maximc ftupendum & immortali memoria dignum, eft noviflimumB. Brovallii, qui contincntis dilatationem f. aquae retractioncm perfundcbat: alius fpiritum vini Ungarioe ex Abkte recoquit *), cum prrcmio; alius inftrumenta Turcica e Silicibus pro frumcnto triturando introduxit; alius Cornices ex- pugnare, ne prata cvellant, conatus efl; alius fe- mina Graminwn exoticorum introducere & in pratis ferere tentavit, pro pabulo copioliori; alius Capras dcfendebat, quali fummitates arborum non deton- derent; alius lamellas e ligno ffmiperi in locum Ma- cis fubftituere voluit, ut reliqua taceam.
§• V.
Ex his & fimillibus facile colligere licet, quam multi indefeflTo ftudio & fumptuolis experimcntis viam tentcnt ulterius progrediendi in difciplina, quae Oeconomiam privatam inftituit. Et quamvis non omnes eodem fuccefiu ad metam tcndant, con- ftat tamen inde, quanto ardore & labore hanc fcie#- tiam traftent plurimi.
§. VI.
Inter reliquas partes hujus difciplinse primum fane locum tenet Agricultura, qua3 panem fubmini-
ftra-
•) It. Scanie.
TRANSMUTATIO FRUMENTORUM. 109
ftrabit, quo deficiente, deficiunt fere omnia. Fa- tendum etiam eft, artem colendi agros in hac ipfa regione ad fummum facile apicem perduclam elfe, ut qui hanc rite addifcere velit, non opus habeat excurrere ad Anglos & alias auftraliores gentes. In hac parte dum defudant viri acutiores , eo perven- turn eft, 11 1 inquirere etiam inceperint in veterum opiniones de transmutatione frumenti ex uno Ce- reali in alterum. Interea nonnemo in eam fenten- tiam abiit, ut ftatuat praeftantius frumentum in terra macriori degenerare m viJius, & in folo viciftim pinguiori transformari e viliori in praeftantius; Alii vero hanc metamorphoiin mordicus negant. Ad me quod attinet, abfit, ut in quemquam fim in- jurius, dum nego veram eife alterius affertionem; quivis enim tenere debet, quod propriis oculis vi- derit, & quilibet experimentis propriis poteft fal- lere ignaros. Interim tamen quivis etiam concedat alteri, in re, quas nec religionem, nec formam regiminis ferit, libere fentire, & quae ipfi detecla funt, aperire. Ideoque, dum haec de metamor- phofi frumenti hic Jocorum fervet controvcrfm , ]u- bet etiam noftrum de hac re ferre judicium. Novi equidem, millena experimenta fuper hoc argumen- to, per varias Suecias provincias, hoc anno eife inftituta, fed quorum veritas non ante annum infe- quentem conftabit. Nos interim de hac re ita con- vicli fumus, ut absque inftitutis experimentis prse- dicere audeamus futurum cventum, innixi princi- piis Botanicis, ex ipfa natura petitis. Quicunque enim in his folida jecit fundamenta, non poteft a vero tramite aberrare, modo r.ite enutritus fuerit in ipfius natura; cognitione.
§. VII.
Qui naturam plantarum rite vult intelligere, necelfum eft , ut regni vegetabiiis varias vias fequa-
tur
iio TRANSMUTATIO FRUMENTORUM.
tur per late diflitas ejus provincias. Debet enint confiderare Gemmas arborum & plantarum, ut fciat, qu» hyemis vehementiam ferant. Debet Vernatio- nem arborum obfervare, ut fciat, quo ordine fron- defcant. Debct Calendarium Floras ad manus habe- re, ut plantarum tempus florcndi perfpiciat; quo- modo unus flos poft alterum jufto ordine explicetur. Debct llorohgium Florge intueri, ut fciat, quahora diei flores explicentur aut claudantur. Debet Sta- tiones plaiitarum examinare, ut fciat quo in loco & qua in tcrra fingula? provcniant. Debet Somnum plantarum attendere, ut intelligat earum quietem nocturnam. Debet Nuptias plantarum intrare, ut videat, quomodo generentur in flore femina, pol- linis illapfu fupra roridum ftigma. Debet Metamor- phofin Plantarum attente fequi, ut intelligat, qua ratione flos & femen fiat. Debct a Pandora in- fectomm addifcere, quse planta? certis Infeclis cibum praebeant, & a Pane Suecico, qua;nam plantae con- fumantur, vel non, a phytivoris mammalibus. De- bet Hortos intrare Academicos , ubi millena femina, quotannis e plagis remotiflimis orbis adve&a, fe- runtur, & videre, quod fingula promant fuam plan- tam, nec aliam. Dcbet a Generibus plantarum erue- re conftantes fruclificationis chara6teres. Debet a Speciebus plantarum intelligere, quo in loco orbis fingulae planta? fponte crefcant. Debet denique e Pbilofopbia botanica fibi perfpeftas reddere, quae du- cunt ad Partes conftituentes plantarum, ad Varie- tates, adHabitum, ad Ordines naturales & reliqua. Hsec omnia cum in hac ipfa Academia feficius, quam forte alibi, exculta fint, etiam facilius ibi addifcuntur, ut hic pejus erretur de via, quam in loco alio ullo.
§. VIII.
Novi equidem, quod, qui metamorphofin Ce- realium urgent , inprimis infefti fint in recentiores
Bo-
TRANSMUTATIO FRUMENTORUM. in
Botanicos, quod non credant vel agnofcere velint eorum afferta, quafi qui primo tentamine felicius intraflent naturae interiores receffus, quam ilii , qui per totam vitam in Floraj amplexibus hssferunt. Si hxc ita effent, ipfis hoc gratularemur. Jam vero, qua; perfpicue intelligimus, aflerere audemus. Prifci pJurimas plantas e feminibus, in prima creatione terrae infitis, produci exiftimavere, dum obferva- bant plantas varias ex terra effblTa mox repullulare. Alii Pineta incenfa & exufta flammis in Querceta mutari, ut Borfius apud Camerar. hort. 126. prodi- dere. Alii pineta noftra combufta & Jibro Betulse accenfa, Betulas tantum producere, ut vulgus no- ftrum ftatuere. Alii veterum plantas plurimas, prse- fertim viliores ipfis habitas, ut Fungi, Mufci, & Herbse miiiutiiTimse, immo etiam animalcula minu- tiflima, per generationem sequivocam, five per pu- tredineiTi , fermentationem & nefcio quam occul- tam qualitatem, fub mifcela varia terrarum generari fbmniabant, quia non attendebant ad vias, per quas femina a matre undique late difTeminantur. Vide- bant enim agrum, purifTimo frumento fatum, luxuria- re fsepius fterili herba, prsefertim fi recens fuerit ftercoratus. Videbant campos Juniperis obtegi, ubi nulla juniperus antea, necnoverant, quomodo ponderofce juniperi baccas deferrentur a frutice ma- tre in loca remotiflima. Negabant itaque, quoniam non videbant.
Duravit haec gratis aftumta hypothefis ad tem- pus Harvcei, qui aufus fuerat aflhrere omne vivum generari ex ovo, feu a matre fimili pronafci, nec aliter. Hanc fententiam quamquam plurimi tunc temporis Eruditi omnino refpuebant & hxc ipfa in hunc usque diem ab ir.do&is & in naturse myfteriis peregrinis negatur^ certillimo tamen nititur funda-
mento.
ii2 TRANSMUTATIO FRUMENTORUM.
mento. Ncc Rhedi unquam potuit obtinere vermi- culos in carne putrida, nili accedercnt infc&a, qua?' ova deponerent. Certe qui fugitivis oculis modo intucatur ftructuram minutiflimorum animalculo- rum , horum conformes articulationes, mufculos, ;; vifccra, organa fenfuum &c. fungum habet pro ce- 1 rebro, qui concipiat adco artificiofam machinam, qure omncm vim ingcnii humani longc fuperat, pofle cafu & fua fponte gencrari. Similiter etiam com- paratum eft cum Plantis, quarum machinae ita con- 1 formcs intra fuam fpcciem, ita artifkiofe conftruftae & claboratne, ut nullus non apertis oculis videat opus in his omnifcii & omnipotentis Creatoris; adeoque non minus valet in plantis, quam in ani- malibus, gtneratio fic dicla univoca ex ovo.
§ X.
Attendamus oportet ad multiplicationem plan- tarum, videbimus e. g. caulem arboris extendi in ramos, ramos in ramulos, hos in gemmas; gem- mas non aliud efle quam futuros ramulos coarctatos & minutiflimum horum compendium, quod conftet fquamis minutifiimis , proximo anno explicandis in folia, & intra fingulam fquamam foliaccam punftum : minimum feu gemmam minorem duobus abhinc an- nis explicandam in ramulum foliaceum, & fic con- tinuari multiplicationem plantae, dum fingula gem- \ mula conftituat novam plantam. Comparemus hanc multiplicationem cum verme Tania, & conftabit fa- : cile fimilitudo, ubi unusquisque articulus novam conftituit vitam feu proprium animalculum, quod : parit fimillimam prolem, fed coha;rentem cum ma- 1 tre, ferie faepe numerofiffima. Vel etiam adduca- : mus, exempli loco, Sertulariam, cujus vita multi- plicatur eodem modo, quoTgeniae, fed ramis plu- ribus, & in hac obfervemus unumquemque articu- ium propriam vitam , propriumque corpus cum fuis
orga-
TRANSMUTATIO FRUMENTORUM. 113
organis & vifceribus habentem. Similiter etiam comparatum eft cum Radicibus graminum & cerea- liurn, quae numerofis articulis repunt fub terra; ad fingulum geniculum articulos diftinguens h&ret gemmula, ruSimentum novas radicis, quod ubi ex- crefcit, & elevatur fupraterram, tranfit in culmum articulatum , foliis veftitum, demum fpic^i termina- tum; & intra vaginam folicrum minima Iatet. gem- mula, quae exficcata marcefcit, dum fuccus aJimen- talis defertur ad fruftificationem ; fi vero fpica de- colletur ocyus, haec gemmula tum excrefcit in cul- mum, evidenti argumento, quod intra gemmam latcat culmus cum foliis, fpica &c. Attendant, qusefo, oculatiores ad gramina prati vcl carrpi. qua? quotannis a foeni meiToribiis & pecoribus demetura- tur, faepius non una vice: annon femper ex eadem radice eadem gramina, determinatis fpicis feu pani- culis, appropriatis floribus condecorantur ? quis mortalium vidit ramulum arboris, herbae, graminis, aliusque cujusvis vegctabilis, pluries licet diffeftum, nnquam mutaflfe naturam fuam, unquam e gemmis fuis refidiiis, aliis plantis vel fpeciebus repullulaffe? Tondetur Liguftrum , Tilia vel alia quoecunque ar- bor opere topiario, uti moris eft in hortis quot- annis, repetitis vlcibus; fed nullus mortalium ob- fervaverit ideo novos ramos alius fpeciei unquam regerminafle. Peregrinus & plane hofpes fit pro- fefto in naturae facris, qui haec credat, temerarius qui hceo afterat. Natura eil le:; Dei , in ipfa crea- tionc rcbus indita, fecundum quam multiplicari, confervari & deftrui debent; data eft haec ab omni- potente Imperatore, qui non opus habuit eandem revocare vel mutare.
§. XI.
Machina plantarum artificiofiflima conflat medulla multiplicativa intra fubftantiam ligneam, obduttam . Tom. V. H libro,
1
H4 TRANSMUTATIO FRUMENTORUM. ■
Ubro, veftitam cortice, ex quo folia promanant & reliqua; fed hae partes in diverfis plantis, diverfi- mode e fuis fibris&canalibus contextae funt. Crefcit & extenditur atque multiplicatur hsec vita planta- rum quafi in infinitum, nec terminatur fua fponte, nifi rumpantur integumenta, non cafu lacerata, fed jfecundum Jeges & ftruct.uram partium conftituen- tium plantfe, dum cortex explicatur in Calycem, liber expanditur in Corollam, lignum fcinditur in Stamina & medulla coacervatur in Semina. Hoc fafto , terminus imponitur vegetationi & vita prior definit, ubi nova efle incipit: & hoc tam conftanti lege, ut nulla planta fine fru&ificatione , nullus fine eadem tepminus vegetationis. Obfervemus has fru&ificationes tam conjlantes & uniformes in fua fpecie , ut nunquam Violas ferant Rubi , nec Ficos Rhamnus, fed in eadem planta femper conformes flores & uniformes fruftus. Quod vero ad mon- ftra attinet, hifce non immoramur, ubi flores plani & floriferi e fimplicibus pronafcuntur , qui non funt nifi libri fuccofioris affluxus humorum, qui folvit exteriorem fuperficiem ligni, & non finit lignum indurari, quod e libro exficcato & arido evadit. Non ferit hanc legem major vel minor planta, quae non magis conftituit diverfam fpeciem, quam major & minor Equus ex eadem matre pro- gnatus ; neque fru&us dulciores aut acidiores diver- fitatem arguunt , novimus enim Vites seftate calida & humida dulciores edere uvas, quam fi ajftas fuerit frigidior, quando uveb ejusdem arboris mag's ace- fcunt. Conftans, immo conftantiflima, naturae lex eft, quod fimiles procreentur a fimilibus , nec im- bellem feroces progenerent aquilae columbam.
§. XII.
Semina plantarum evolvamus fufpenfa manu, intueamur partes conftituentes , obfervabimus intra
tuni-
TRANSMUTATIO FRUMENTORUM. ir5
tunicas continentes Jatere Cotyledones, & intra has plantse compendium. Incipiamus ab evidentiori- bus, c. g. fumamus femen NymphcBce Nelumbo dicla?, & referatis clauftris videbimus plantulam petiolis foliisque peltatis inftruclam , ita* omnibus nurceris perfe&am, ut quivis Botanicus facillime dignofcat plantam ipfius fcminis a reliiuis ornn'bus; quid ita- quc mirum, quod fato femine excrefcat planta, qute latuerat antea plane perfecla intra fuum femen? quis concipiat, quod ex fato hocce femine alia oriatur planta , quam qua? fuerat intra femen, nifi novam creationem in fuo cerebro fingat ? Nux amygdali in olla feratur & aqua irrorctur, dehifcet brevi nucleus, prodibit m apricum ramulus, qui fuerat corculum feminis, videbis fquamas, ex qui- bus corculum conftituebatur , tumidiores faclas ex- plicari in Foiia & Caulem, in loco calidiori pro- perare ad metam & terminari gemma, futuri anni c<. ipendio; caior vero non remittens propellit nec finitmoram; cogitur nova gemma, quafi voiens fiolens, fefe expiicare hac eadem asftate, in novum caulern *). Cui inde non facile conftat, quod to- tus hic caulis duorum annorum unitorum latuerat intra ovum five fuum femen, fub minima mole ? ne Judasus quidem Apelja crederet aliam oriri plan- tam ex nuce amygdali , quam quae intra femen antea latuerat, qu&'que neceffario & ex mortalium omnium fidiflimis obfervationibus femper erit adeo fimilis matri , ac unquam ramulus mediante gemma e ramo fuo enatus. Nulla jam nova eft creatio, fed vita continuata, nec plures fpecies hodie funt, quam quas fuere quondam. Si itaque omnis gene- ratio vitam tantum continuat, fequitur etiam, ut fingula perfiftant intra fuam fpeciem.
II 2 §. XIII.
*) Pbilof. Botan. 301.
nf) TRANSMUTATIO FRUMENTORUM. §. XIII.
Veteres credebant frumentum per gradus de- generare in macriori terra, atque Triticum in Se- cale, Sccale in Hordeum, Hordeum in Lolium, Lo- lium in Bromum, Bromum in Avenam & fic per gra- dus defcendere, immo credebant etiam femina Bro- mi vel Hordei in fertiliori tcrra producere Sccale. Duravit hsc opinio, quamdiu plantae earumque fiores confpiciebantur e Jonginquo & fugitivis ocu- lis; poftquam vero Malpighius, Tournefortius & alii armatis oculis infpiciebant, defcribebant & de- lineabant florum partcs, etiam minutiflimas, cum earum diffcrentiis, & ex his plantarum genera con- ftituebant diverfiflima, ex fru6lificationibus seque diverfis prognata, obmutuit hsec opinio. Diffe- runt enim inter fe haec dicta Cerealia f. Gramina, ut Ovis, Cervus & CameJus, nec unica pars figura & proportione convenit, fed ocque diverfa funt ge- ncrum ftruclura ha:c gramina, ac in fua fpecie con- ftanter uniformia. Qui poteft concipere Hsedum progcnerari a Lepore , Cervum a Camclo , ille etiam folus capiat Secale ex Avena aut Hordeo prodire. Sic caecutimus luce meridiana, ut talpae in fua domo, dum nolumus exire & apertis oculis intueri naturam. Nullus credat, vel-eSecalis culmo vel Avenas aliud enafci gramcn, quam quod fuerat antea, quodque latuerat intra gemmas reliclas ad radicem , quae compendia funt futurorum ramorum, nec producunt magis diverfos culmos, quam arbor refecla ramos. Nec facit mora hyemis quidquam, fi modo radix Avenae refifteret hyemi. FJoree alumno notifTimum cft, quod omnes planta? futuri anni cum floribus & foliis, hac ipfa ceftate perfecia? &lDmnibus fuis partibus diftinguendce proftent, quamvis lateant intra fuas gemmas. Evolvite bul- bumTulipae, gemmas Daphnes, radicem Hepatica?, & videbitis folia, flores, cum calyce, corolla, fta-
mini-
TRANSMUTATIO FRUMENTORUM. 117
minibus, piftillis, adeo perfecta & elaborata , ut agnofcatis florem e fuo charaftere perfecliffimum. Ne credatis itaque ignari aliam oriri proxim» anno plantam, alia folia, alios flores & fru&us, quam qui hodie latent intra gemmam radicis, iEterna haec eft lex, seterna veritas.
§. XIV.
Sed comparemus fructificationes Secalis & Ave- nas inter fe invicem, & videbimus conformitatem nullarn, diverfitatem fummam. SECALE fpica gau- det, ,AVEATA pankula; elongentur denticuli Spicae fecaiis & evadat racemus; fubdividatur hic Race- mus, ut fiat racemus compofitus, tertia demum vel quarta accedat mutatio, antequam generentur Pa- niculae, & fic reciproce. AVEN/E flos conftat caiyce, qui Gluma bivalvis, biflora, oblonga, pana- liculata nervis novem vix manifeftis fcabris, tere- tiufcula, nec comprefla, marginibus membranaceis albis muticis. SECALIS caiyx eft Gluma bivalvis, biflora : valvulis fubulatis , canalicuiatis , com- preflis, in ariftam terminatis , carina fcabris, flori- bus brevioribus, bafi lana cinftis.
% XV.
AVENIE gluma CotoUina bivalvis : valvuJa ex* teriore lanceoiata, canalictilata , teretiufcula mar- ginibus involutis laevibus, apicem verfus fcabra, e medio dorfi exferens ariftam fcabram, recurva- tam, calyce longiorem.
SECALIS gluma Corollina cymbiformis, quin- queftriata, margine & carina ciliata aculcis colora- tis, unde ftruclura evadit fpeciofiflima.
§: xvi.
AVENM femen pilofum eft & a gluma corol- lina involutum; SECALIS autem femen nudum;
H 3 jiamina
V
ii8 TRANSMUTATIO FRUMENTORUM.
ftamim & pifrilla, quce extra florem haerent, funt diverfiffima in Secali ab Avcna? genitalibus, qua; intra glumas occultantur ; adeoque fi Avena muta- retur in Secale, utique gramina in avenam, quod 3?que eft impoflibile.
§. XVII.
Aliud etiam eft obftaculum metamorphofeos Avena? in Secale; radicis fcilicet aetas annua, nec biennis. Perit enim certe gelu per hyemcm indu- ratis terris femper, adeoque etiam videmus hanc cum fterili hcrba luxuriare in agris frumento ajftivo fatis, uti in agris hordeaceis, nunquarn vero vei unica avcnns planta in agrisnoftris fecalinis, hordeo hyemali gravidis , quod tamen alioquin fepiflime acciderit, dum hi agri prxcedenti aeftate ftercorati fuere fimo equino ; novi equidem plantas, qua? prima aeftate caules non proferant, fcepe durare in proximum , quod tamen nunquam faclum cum ave- naobfervavi, quum radix ejus in frigidioribus ter- ris fcmper annua fit, hyemisque omnino impatiens. Multo minus hoc fieri quisquam credat, dum pri- mo anno culmos, quamvis non fpicas, producere concedatur.
§. XVIII.
Qunenam caulfa erronei experimenti fuerit, meum non eft divinare, quum multiplex efle potue- rit. Multiplici via incedit polymorpha natura in ferendis fuis feminibns ab avibus, a ventis, a qua- drupedibus, qus confumtam avenam & integra de- vorata femina excernunt per alvum illibata, per- fecia & faicunda, quae faepe in agris ftercoratis, iicet non fata, germinant. Potuere femina Secalis mixta fuifle cum avena, licet tam parva quantitate, ut oculus minus attentus ea non animadverterit, & deftrucla per hyemem avena luxuriafTe numerofis
culmis
TRANSMUTATIO FRUMENTORUM. 119
culmis atque fpicis , ut ager hifce dives , quafi fatus fecali apparuerit; potuere & aliae camTa? exiftere innumera?. Quicunque viderunt Secale prognafci in agro , praeterito anno , Avena fato , nunquam obfervarunt Secale e radice Avenoe enatum; fed itipites fuperftites Avenee una cum radice ejus ex- fuccos & exaridos, & fecale propriis radicibus in- nixum. Mirantur autem multi qua ratione potuerit Secale provenire in agro ubi non fatum fuerat ; ad- feruntur vero Semina modis variis , imprimis vero ab Alaudis aliisque PafTeribus , qui copiofius col- le&is feminibus, ea integra per alvum reddunt; adeoque ea ferunt in agris, ubi frequentes verfantur, uti multiplici experimento nobis conflitit.
§. XIX.
Quidquid itaque fit, ferio afieveramus Ave- . nam nunquam mutari in Secale; nec dari unquam transmutationem frumentorum.
H 4 LXXXW.
$1%
LXXXIV.
CULINA MUTATA
MAGNUS G. OSTERMAN
uamvis pleriqne .-homines , rationem fecuti
ducem, in cogitando & judicando confpi-
rent; fuum tamen cuique arbitrium eft fin- gulare, fuus cuique guftus, ut yere dici poffit: quot capita, tot fenfus. In tanta rerum varietate^ quam optimus creator homini attente confideran- dam objecit, aliud huic, aliud illi maxime placet. Sic mihi , ex multis objeclorum mi]libus unum ele&uro, pra? casteris arrifit guftus ille perquam diffimilis antiquorum & recentiorum in deliciis sefti-- mandis, quem non minus variare intelligo, quam varia funt hominum ejusdem sevi judicia. Cum vero hoc argumentum iatius fe difFundat, quam ut brevi d iTertatione explanari queat, ea tantum com- memorare in animo eft, quse ad guftum hominis, & quidem in foro diaetetico, pertinent.
QUAM
P R M S I D E D. D. CAR. LlNNiEO
propofuit
Fjerdhundrenfis. Upfalia 1757- Novemb. 16.
§.. L
. % II.
CULINA MUTATA. 121
§. II.
Si Prceparationem ciborum apud veteres, dapes- que ex arte Apicii adornatas, cum cibis, quos co- qui magnatum noftro tempore parant, contuleris, tanturn certe in his adparet difcrimen, quantum in- ter veftimenta veterum atque hodierna, vel etiam inter hominem larvatum & gallicis ornamentis in- itru&um. Htijus vero in cibis conficiendis difcre- pantiae non una femper atque eadem datur caufTa. Mos, trium ille litterarum tyrannus, heic non fuo deftituitur fuffragio. Indiae & qiife aliae funt regio- nes diffitae, quas poflmodum detexerunt aut laltem adcuratius vifitarunt mortales, varias res antea in- cognitas advenis, paullulum ibi commorantibus, obtulerunt, quae palato arridentes, atque ideo in Europam redcuntes comitata; perpetuam humani in- genii mutabilitJftem infeccrunt, utpote qusc varic- tatibus deleftatur, & omnia expcriendo, meliora fcpe invenit, eaque, uti faseft, deterioribus prae- fert. Ex multis fummis labris delibabimus fequcn- tes :
3 Glandes Seges 15 Lepidium Armoracia
4 Malva Spinacia iG Sitpbium Allium
5 Blitum . Atriplex 17 Garum Encraficolus
6 Borago Acetofa 18 Pifces Carpio
7 Beta alba Beta rubra 19 Oleum Butyrum
8 Bulbi Cepa 20 Adel Saccharum
9 Sifarum Pajlinaca Qi Afulfa Vinum
10 Faba Pbzfeolus 22 Zytbus Cerevijia
11 Eruca Dracunculus 23 Adedo Sorbet
12 Apium Petrof Celleri 24 Calida Toea
33 Pepones Adelones 25 Vulva Gelatina
14 Rbus obfon, Adyrijlica
§• III.
GLANDES, quae deciderant e patula Jovis arbore Quercu, prifcis, fi Scriptoribus & Poctis antiquiffimis credimus, alimento fuerunt, quod fa- tis videtur verifimile, cum ex itinerario Shawii in
H 5 Afri-
122 CULINA MUTATA.
Africam & Afiam obfervemus , Africanos etiamnum Glandes e, Oiiercu vulgari, brevibus pedunculis Bauh. biftor. I. p.jo. feu eadem varietate, quse ad Hun- neberg noftratium in Weftrogothia crefcit, fumtas, affare atque comedere, quippe quse, ut caeteri etiam fruftus in auftralioribus terris, multo funt majores & dulciores , quam in noftris. Poftquam vero Ce- res , aut alius quisquam immortalis venerationis at- que memorias, FRUMENTA hominibus detexit, glandes tandem, ceu amarae, fpernebantur.
§. IV.
MALVA veteribus inter communiflimos erat cibos, fed, quae jam non amplius in noftris com- paret menfis. Illis, qui , a mollitia longius remoti, durioribus utebantur cibis, graviores vero fuftinebant labores , necefiarium fuit interdum alimentum quod- dam emolliens , ut alvum fervarent apertam. Unde Martialis :
Exoneraturas ventrem miM villica Malvas Attulit.
Ad quam autem fpeciem Folium hoc Malva?, fan&ifii- mum Pythagorse, referri debeat, meum non eft de- terminare. Etenim omnes fere plantae ordinis Mal- vacei eadem funt virtute praeditEe; probabile eft; fuiffe Alceam rofeam fecundum Cafp. Baubin. pinac : 215. quae quotannis in noftris feritur hortis, fed cujus tamen ne folium quidem hodie decerpitur in ums culinarios. SPINACIA oleracea, herba veteribus ignota, ftatim poft redditam fcientiis Iucem & di- fperfas barbarei nubes in culinis tam frequens fuit, quam Malva ibidem confpici defierat. Et rationem quidem haud difficulter invenimus, cur Malva? folia Spinacise cedere cogerentur. Haec enim mollior eft atque magis infipida, & tenui prorfus caret to- mento, quod in Malva fenfum non gratiffimum linguae conciliabat. Satis perqiufive"runt Botanici,
unde
CULINA MUTATA.
123
unde hsec Spinacia venerit, eamque nec in Europa, nec in Indiis invenerunt; usque dum ultimis jam temporibus terrse Orientales, Tataria & adjacen- tes regiones fuere peragratae; In his vero reperta eft fponte crefcere cum Artemifia Dracunculo & Atriplice hortenfi , quae veteribus aeque ignotae, fub ipfa barbarie huc immigrarunt'; quando Gothi, teftantibus hiftoricis, Tatariam egrefli, Italiam inundantes, fedem fibi eligebant; nihil enim ad fi- dem pronius eft, quam quod hi herbas gratiores & fapidiores ex folo natali fibi comparaverint.
§. v.
BLITUM veteribus aeque ac Beta & Malva frequens fuit, fed in noftris jam menfis aut hortis rion confpicitur, nifi fortc in Hifpania; eftquae ve- getabile hoc valde obfcurum, ut non fine difficul- tatefciamus, quodnam fit, nempe Amarantbus albus, ATRIPLEX autem hortenfis huic fucceflit. Probe lcio veteres in culinis fuis Atriplicem quandam ha- buifle, fed quae ab Atriplice noftra hortenfi omnino difcrepat. Folia hujus in oleribus & jufculis tant- opere adamata, Bliti foliis prreripuerunt palmam, quippe quae adeo erant infipida & fatua, ut foemi- nam, alacritate, forma & omni lepore deftitutam, inde vocarent Bliteam. Nova hsec Atriplex flngu- larem vim obtinuit per aliam herbam, quae veteri- bus fuit ignota, fed in noftris jam culinis ufitata, SCANDIX odorata vocatur, cujus folia huic ad- mixta, anethi faporem praabent. ,
§• VI.
BORAGO a veteribus tantopere in efcuJentis adamata, quamque cordiale optimum , fed perpe- ram, credebant, adeo jam noftris ftomachis difpli- cet, ut quamvis fponte inftar lolii in hortis crefcat, a coquo tamen intafta relinquatur, nifi forte corol-
las
i24 CULINA MUTATA.
Ias inde fumat ad cxornandas, non vcro condien- das patinas. Et fi quis negat Boraginem vcterum efle eandcm, quas jam eodem infignitur nomine, fed potius Anchufam quandam, neque illa jam in ufu eft, nifi quod infima plebs verno tcmpore folia non- nulla deccrpat olcribus codtis commifcenda. Vcrum hodie frequens in hortis herba eft RUMEX Acetofa, alpina, Rutbenica aut Hifpanica difta, qua? ad embam- mata quotidie cum butyro & ovis parata adhibetur, quod novitium eft inventum in culina, quamvis apud Lappones & Samojedas antiquiffimum.
§• VII.
BETA vulgaris feu Beta alba vel pallefcens. C. Baub. pin. 1 1 8- veteribus aeque fuit in culinis fre- quentata, ob eandem fere rationem, ac Malva, hinc pisro ventri non inutiles Betas , Martialis nomi- nat. Jam vero menfis noftris raro imponitur, cum faporem per fe non habeat, fed multorum aroma- tum acceflionibus indigeat. Unde etiam Martialis : Ut fapiant fatuce fabrorum prandia Beta, 0 quam fape petit vina piperque coquus ! Et hanc ob caufTam non nifi a coquis magnatum praeparatur, qui multis aromatibus cibo, per fe in- fipido , faporem conciliare norunt. Nos vero BE- TAM habemus , quas veteribus non fuit cognita, nempe rubram, radke rapce. Baub. pin. 1 1 8. cujus non folia, utprioris, fed radicem adhibemus, quae acidum aceti exforbet, ftomachum reficit, & fria- bilitate nonminus, quam colore fefe commendat.
,- >' 'VIIL • . > -^dk^Mi
BULBI veterum adeo fafti funt ignobiles, ut conjeftura vix determinare audeamus , quinam fue- rint a Romariis antiquis tantopere ufitati. Sed nos viciffim ASPARAGOS altiles melius, quam M fo-
lebant,
* CULINA MUTATA. 125
lebant, producere edocli fumus. Hi fapore bulbos antecellunt , virtute autcm fere exsequant vim, Bul- bis antiquorum teftimoniis vindicatam.
§. IX.
Sium SISARUM eam a veteribus adprobatio- nem meruit, ut Tiberius Princeps illad fi.agitaret omni- bus annis a Germania : Gelduba apellatur caftellum rheno impofitum, uhi generofitas pracipua, telte Plinio. Non line caufta miramur, cur radix, tam facili opera in hortis noftris plantanda, tamque dulcis & fapida, ut parem vix agnofcat, tantam apud nos defuetu- dinem fentiat, ut in pauciflimis hortis compareat, fed contra PASTJNACA fativa, qux apud veteres nullum praeftabat ufum, quamvis in Europa fponte crefcat, invaluerit, ut omnium fere fit communifli- - ma; forteideo, quod major fit, magisque fufficiens, nec non faciliori opera purgabilis.
§. X.
FABA veterum, feu Nymphcea Nelumbo ionge alia erat planta, quam qiue nobis Faba vocatur. Graeci, imprimis veteres, hujus in aquis repertae femina li- benter comedebant; fed videbant prudentiores non optimum hoc eife alimentum , cum venerem extin- guat: Nos eam nec plantare poiTumus, nec dignam habemus, unde transportetur, cum fabam contra- rio effeftu dctexerit fequior astas, flatulentam*& pei* confequens veneri amicam, PHASEOLUM loquor vulgarem ex India oriundam , & veteribus certe ia culinaribus ignotam. Frigoris quidem impatiens eft, fed ubercm tamen apud nos habet fru&ifica- tionem.
§. IX.
ERUCA C Brajfica Eruca) veteribus in cibariis adeo fuit frequens, ut acetariis cun&is admifcere- tur, ceu quae venerem. in tantum excitare credita
fuit.
126 CULINA MUTATA,
fuit , quantiim eandem Lachica fufFocaret. Unde Martiali dicitur, venerem revocans Eruca morantem* Jam vcro ita in defuetudinem venit, ut in nullo feratur horto, fed ejus loco fumimus herbam vete- rum culinis infolitam, nempe NASTURTIUM feu Lepidium fativum, cu jus folia laftucae adjungimus, vel etiam folia Arlemifia Draemeuli , prifcis ne no- mine quidem notce. Folia enim Erucae hircinum fere odorem habent, funtque ad fuperficiem fere fcabra, atque adeo ad rem culinariam multo in- eptiora foliis Nafturtii nominatis.
§. XII.
APIUM veterum idem eft, quod Botanici vo- cant Apium Petrofelinum , quod fuam adhuc in culi- na retinet praeftantiam. Sed hujus fpeciei alia jam regnat varietas, Apium nempe bortenfe latifolium, maxhna crajjtjjima fuavi & dulci radice. Bozrh. lugd. I. p. 58. (Rot -perfilja) quae noftro quidem tempore orta, fed qua originem tamen huc usque ignota, teque ac cetera? varietates rerum culinariarum , ut Foeniculum fafciatum, Beta radice rapce, Braffica felenifia, & quae funt plures. Apium graveolens, CELLERI Italorum, culinam fequioribus tempo- ribus intravit, condimentum tamen cibi magis, quam alimentum. Hoc fi cognoviflent vctcres,- potiori jure, quam prius ilJud, defunftorum ferali- bus epulis dicafTent; hoc enim pofterius cx tetra planta aquatica, qua? ficciori loco male olentem qualitatem maxima ex parte exuit, meliori cultu eft emendata, fed non nihil tamen retinet, illis uti^ • que noxium, qui debilitate laborant nervorum.
§. XIII.
PEPONES, quibus frequenter ufa fuit anti- quior setas, etiamnum quidem in auftralioribus ter- ris comeduntur, fed fatui admodum funt, eamque
ob
1
CULINA MUTATA.
ob rem plebis plerumque fercula. At guftus de- licatior in MELONIBUS colendis majorem infum- fit operam, qui fme additamentis aliorum aroma- tum, cibum per fe prsebent delicatiflimum.
§. XIV.
RHUS obfoniorum , feu fru6tus Rhois coriarice, veteribus condimentum ciborum fuit quotidie ob- vium, fed cujus jam in culinis nulla £omparent ve- ftigia, pofrquam Nucis MYRISTICiE, quam India nobis mittit, ufus ubique increbuit, cui praeterea eadcm vis ineft auftera, adftringens & corroborans, & infuper qualitas qusedam fragrans, quee eam multo reddit gratiorem.
§. XV.
LEPIDIUM latifolium (Bitterfalfo) veteribus .condimentum erat, carnibus coftis apponendis ido- neum, atque ipfe agnus Pafchalis Judajorum cum amaro hoc falfamento erat comedendus. Sed quam- vis facili negotio apud nos crefcat, deferitur tamen omnino, ejusque loco radix Cochlearia? ARMO- RACIiE frequentem obtinuit ufum. Hsec inftar foliorum Lepidii adhibetur, cum hsec, bene con- trita, longe fit fuavior & tenerior.
§. XVI.
SILPHIUM feu Succus CYRENAICUS vete- rum , qui apud veteres tanto erat pretio , ut a Ro- manis ceu condimcntum prctiofiftimum emeretur, per bella Afiatica, utpote a Perfia usque & terra Mogcdis afportandus, ita in defuetudinem venit, ut nemo eum poftea defideraret, quin & ars eo vefcendi in Europa oblivioni fuit tradita, doftam enim gulam requirebat. At vero Indis etiamnum eft in ufu; illuftriores enim fucco hoc Cyrenaico fiias illinunt quadras, carnibus &. variis pifcium ge-
Beri-
CULINA MUTATA.
neribus vefcituri, ut delicatiffimum illis faporem conciliant. Pauperes vcro Indias, fuccum adco fum- tuofum fibi parare non valentes, Allio contenti effc coguritur. Eft vero fuccus Cyrenaicus , nihil nifi Afa foztida, cujus odor nobis tantopcre eft ab- ominabilis, etfi ne quinquagefimam quidem habeat ejus foetoris partem, quse in virente percipitur. Nos vero ALLIIS utimur , maxime nationes non- nullai, & imppimis Romano-catholici &Turcse, qui- bus ita eft in deliciis, ut infantibus fuis praeman- dant. Major vero pars noftratium tam dofto non- dum utitur palato, ut Allia facile ipfis arrideant. Allium autcm, quod Cepa agyptiorwn radice rapa, magnitUdine omnium in fuo gcnere praeftantiffimuin eft. Afllim enim aut coclum volatile fuum maxima ex parte deponit, friabile eft gratisque faporis. Hujus tandcm femina haud ita pridem ex Ruflia in- troduci & in hortis magnatum feri coeperunt.
§. XVII.
GARUM illud fociorum, pretiofa malorum pi~ fcium fanies Senecce , qiiod ad carncs vcterum tarrt ufitatum erat, quam apud Turcas hodie, praepara- batur ex inteftinis pifcium, imprimis Scombri, quae probe falfata vafis includebantur, usque dum in li- quamen effent foluta, fed ignorari omnino a no- ftratibus coepit, poftquam Clupeam ENCRASICO- LUM diclam, fale marino faturatam, fub nomine Enjovis , eundem prscftare efTectum , fed multo pu- riori pr^paratione & fapore, didicimus.
§. XVIII.
PISCES veterum delicati, quos tantopere lau- dabant, tanta fervabant cura in fuis Pifcinis, tantis coemebant fumtibus , etiam ex longinquis locis, Lupnni loquor marinum, inter duos pontes Romai captumj Muranam, cuidamnatamancipia in vivariis
obje-
CULINA MUTATA. 129
objecit Pollio, Acipenferem, qui tibiis & coronatis miniftris inferebatur in triclinium; Scarnm ultimis ab oris attraftum; Mullv.m pretiofrflimum , quo ex- Ipirante nihil formofius; Angitillam, coenarum He- lenam; Auratam; jfulin, aliosque pifces, apud nos partim fua amiferunt pretia, partim difficilius com- parantur. Nos eorum loco Cyprinum CARPIO- NEM in deJiciis ponimus, ncc vcro PERCAM jkmatilem, more Holhmdico pneparatam, vivam fere, aquse ferventi & fale condita? cum Petrofelini radicibus & foliis immiffam , poftmodum patinae cum calido fuo jufculo (Sauce) impofitam, cum pane dulci & fermentato, adjefto large Butyro re- centi, comedendam, afpernamus.
i xix.
OLEUM apud veteres frequenti admodum erat "in ufu, qui adhuc ab Europseis auftraJioribus conti- nuatur. Nos illud parce omnino confumimus, cum loco olei vegctabilis ab oliva exprefli, oleo uta- mur laftis e bobus, feu BUTYRO, quod antiquis adeo inccgnitum fuit, ac nobis jam eft frequen- tiflimum.
§. XX.
MEL, quo vcteres fuas cducorabant dapes? quodque ad potiones gratas conficiendas adhibe- bant, unde Meda majorum noftrorum erat praepa- rata, SACCHARO, poft aufta cum Indis commer- cia, ita exclufum efl, ut melle tam parce utantur culinoe noftrse, quam Saccharo luxuriant.
§. XXI.
MULSA, confuetum genus potionis apud ve- teres, prorfus ceffit vino, poflquam mercatura, VINA cujuscunque generis afportans, mulfam anti- quam noftratium ita exterminavit, ut pauci admo- dum veram MulHe conficiendse rationem teneant. Tom. F. I §. XXII.
130
CULINA MUTATA.
§. XXII.
ZYTHUS, potus apud antiquos communis, ignotus vero nobis, qui ejus loco CEREVISIAM habemus lupulo conditam, atque adeo durabilio- rem. Ufum enim humuli in potu prorfus ignora- bant veteres, immo vix herbse hujus ibi inveniun- tur veftigia, quamvis noftro tempore in Europa Humulus fit frequentiflimus.
§. XXIII.
MEDO , veterum &' feptentrionalium potus, jam fere in totum eft abrogatus. Contra Matrona? nobiliores recentiori xvo potionem conficere didl- ccrunt, guftui fuo delicato adcommodatam , quam \Aquam dicunt pajfularum, nec a SORBETO orien- ■fjjfealium & iEgyptiorum differt, cujus praeparatio pro cujusque guftu variat.
§. XXIV.
CALIDA vendebantur prifco sevo in canponis feu thepmopoliis cum vel fine vino, unde Plautus homines commemorat: quos femper videas libenter ejfe in tbermopolio. Ex Dione Caflio conftat, Cajum Ca- ligulam, cauponem quendam interfeciffe, quod per dies funeris Drufillce fororis aquam calidam vendi- diftet, & imperator Claudius fubvertebat Romse ha;c thermopolia. Ha?c igitur non amplius invenimus, fed aliis tamen non minus large eorum loco utimur, cum in noftris thermopoliis infufum THEiE fin-, gulis dicbus propinetur.
§. XXV.
Singulas autem veterum delicias , inftituta cum recentioribus comparatione, perfequi, anguftia charta; non permittit. Suis illi dapibus opiparis de- leftabantur, noftree nobis placent; eorum faginati Catuli lactantes , VULVA & Sumina, falivam nobis non movent, eorumque ufus cum fuis au&oribus efle ceflavit; contra ea nobis noftr«e funt delicise,
in
CULINA MUTATA. 131
in quibus ceu prreflantiffimas nominare dcbco GE- LATINAS noftras, veteribus ne nomine quidcm notas, quae adeo delicatae funt, adco nutrientes atquc falutarcs, ut ab omnibus fere corporum con- ftitutionibus, & quod majus eit, in omnibus mor- bis confumi poflint; minimam fanc naturae vim poftulant, ut in alimentum abeant, ita ut vifcera chyloposetica fub earum ufu fericntur, modo vafa laftca eas cxforbeant, inque maifam fanguineam introducant.
§. XXVI.
Vidimus igitur magnam commutationem in cu- 3ina faftam , & quam mcnfs noftris fercula impo- nantur difcrepantia ab illis, quae parabant veteres. Non tamen contcndimus, omnem cibum a veteri- tms uftatum, ab hodiernis rejici. Complurcs enim veterum retincmus dapes, quae neglcftum non ad- mittunt. Ftiamnum in culinis noftris, carnium elixationes (kohiing) , afationes (Jlehung) , frixationes (Jlnfning) inftituuntur. Habemus vcterum Toma- cuUs (lefverkorfvir), Botulos (hlodkorfvar), Ificia(hack- mat), OJfulas (frica.de!! er) , Porcos tiojanos (fylda gri- far) , Anferes durafeos (fylda gafs ) , Yus fpartanorum (fvnrtf aa\) , immo Placentas (pannekakor) & Tortas (tortor). F.t e lafte nobis frequcns eft veterum Melca (filhunke) , Oxygala (gdfen-mjbkk) , Aphrogala (fnomos); fcd noftrum & Anglorum quotidianum Pojfetum (ohlojl) ipfis adco ignotum erat, atque ad- huc eft plerisque Europae partibus. Indiae ultimis hifcc temporibus peragratae, cxoticis Aromatibus culinas noftras ita oppleverunt, ut Apicius eas in- grefllirus novum putaret efte orbem: Piper, Zingi- ber , Qardamomum, Cinnamomum , Myriflica, & quae plurcs funt fpecies ita invaluerunt, ut aromata plu- ris jam conftent, quam ipfe cibus; & coquus no- llcr aromatibus tantum, ferculum praeftantiffimum, etiam ex dcdolamcntis aiferum, fe parare poffe,
I 2 coa-
i32 CULINA MUTATA.
confldit. Ut de Sacchnro nihil dicam, cujus in cu- linis jam frequentior ufus eft, quam falis, adeo tit fi accederet Plinius, pro eo, quod dixerat, /a/e & fole, jam diceret: Saccharo & fole nihil utilius. Sed quem ha?c nomina nobis praeftant ufumV Ca- lida certe aromata fenium accelerant, & plurima illa Saccharata tibras tenuiores ac debiliorem tex- turam corporis humani. Indis quoque debemus Theam, Coffeam & Chocoladam , Americanis vero prse- cipue Tahacum illud venenofum, quo totus infeclus eft orbis. Nobis vero ipfis acceptum referamus Spiritum vini f. frimunti , & plurima Vinorum genera, qu-e in tantum excreverunt numerum, ut integro collegio privatifiimo opus fit, ut quis gulam ob- tineat doctiflimam, ad has fpecies earumque vires dignofcendas. Repofitoria noflra tot jam fplendent vafis murrhinis ex China adduclis, non tantum po- tionibus Thca & Coffea, fed ipfi etiam apparatui ci- borum adcommodatis. Apparatus item argenteus fcfe ofFert ex Cantharis pro Thea & Coffea, Aheriis, Poculis pro lacte, Vafis ahlutoriis (Skblgkannor ) , ut pa- tinas gallico nomine, Plat de menage diftas, taceam, qua? tantum fane conftant , quantum Verua veterum argentea ; & quamvis noftris conviviis non totos apros afTatos iingulis perfonis adponamus, eam ta- men ferculorum multitudinem adhibemus, ut ars coquinaria Magnatum hoc tempore maximam re- quirat experientiam , ut in hac eruditus quisquam evadat; & qui editi funt libri coquinarii non mini- mam efficiunt Bibliothecam.
Nec fatis efi ars ipfa coquo fervire palato, Sed Coquus Domini dehet habere gulam.
Martial. XIV. 220.
LXXXV.
LXXXV.
SPIGELIA A N T H E L M I A
QU AM
SUB PR^SIDIO D. D. CAR. LlNNiEI
PRO GRADU DOCTORIS
propofuit
JOH. GEORG. COLLIANDER Provinc. Nyflott, Med. Ord. Smolandus.
Upfalia 1758. Martii 22.
I. V E R M E S.
Inter varias, quje corpora mortalium affligunt, calamitatum cauflas, non infimum fanc locum occupant VERMES, quippe qui in tubo homi- num intcftinali fcdem fuarn habentes, ibique nutriti, non pauca nutriciis fuis, de iis licet bene meritis, obtrudunt mala. Hi quomodo gencrentur atque prognafcantur in corpore humano, dum adhuc ad- modum funt exigui, res eft altioris indaginis; in- tcrim non dubitandum, quin e domiciliis fuis, hu- mo fcilicct & limo , peraquam, qua abluuntur v5fa noftra cibaria, vel etiam cum aqiue potu corpori ingurgitentur. Errant cnim, qui putant hos gene- rari a dulcibus , cum generatio non detur asquivoca; neque mufcarum ovulis fuos debent natales, prout
I 3 multi
i34 SPIGELfA ANTHELMIA.
multi crcdiderunt; funt enim vermes diftin&i, non vcro infecta aut infectorum larva?. Vermes in cor- pore humano triplicis vulgcf generis funt, fcilicet:
I:mo ASCARIDES vermiculares. Syfi. nat. 648. qui minimi in intcftinis plerumque cniflioribus hae- rent, & in locis paludofis vulgo rcpcriuntur.
II:do LUMBRICI terrefires. Syfi. Nat. 648. Teretes vulgo dicli , qui in inteftinis hofpitantur tenuioribus, & ejusdem generis funt & fpceici ac lumrJrici illi, qui terram humofam inhabitant, licct annulo deftiluti fint evidentiori intra corpus huma- num adolcfcentes, & colore magis candidi, quam terreftrcs. Hinc multi cam foverunt opinionem, quafi diftincti hi eiTent fpccie; rcm autcm ita fe non habere vel inde fatis evincitur, quia ambo gaudent centum circiter incifuris, & ad tria Jatera cujusvis incifurae aculeo retrorfum verfo.
III:tio TiENT/E, Syji. Nat. 819. quse tubum inteftinalem ilepe occupant, crefcunt haud fecus ac Sertularia novis quotidic articulis, & ad ftupen- dam augentur longitudinem.
Auctores, qui crediderunt fe diftinclum apud hos reperifie caput, fallunt & falluntur ; quis enim unquam caput in vermibus diftinctum vidit? *)
His quartus quoque addi poteit vermis, ASCA- RIS Lumhricoides , Syfi.Nat.64S- qui quidem, qua magnitudinem, Kimbrici faciem gerit, qua formam vero in eo omnino fimilis eft afcaridi, quod utra- que parte, qua terminatur, acuminatus fit; idem fatis vulgaris.
II. SYMPTOMATA.
' Hi vermes infantibus voracioribus, & frequen- tiori motu non minus , quam firmioribus deftitutis
in-
*) Confr. Amcen. Acad. Jom. II. p, 5*.
SPIGELIA ANTHELMIA.
135
inteflinis, praecipue funt familiares: rariores vero apud adultos , imprimis laboriofos , & vino , allia- ceis acrioribus ac durioribus indulgentes cibis. Eft enim vinufn quam maxime inimicum lumbricis; li enim effundatur in terram, quam inhabitarft, e ca- vernis fuis prorepunt & fugiunt. Ruffi & Turcae, qui AUiis mirum quantum deie&antur, & cum li- beris fuis hafce delicias communicant, vermibus rarius infeflantur. Creditur vulgo Saccharwn gene- rationi vermium favere, quod tamen, tefle expc- rientia, in lumbricos terreflres fparfum, eos mox necat. Quemadmodum jam vermes e terra prore- pentes agiliores fiunt & fibi magis profpiciunt fub pluvia, nebulis, procellis & autumno: ita etiam intra corpus humanum nutritoribus fuis majorem, ubi ea effc tempeftas , creant moleftiam , quam alia *). Maximam vero circa novilunia & plcni- lunia corpori humano inferunt vim, adeo ut in- ftantes paroxyfmos in infantibus , vermibus gravi- dis, haud raro prEefagire poflimus. Afcarides con- tinua fua reptatione & rofione in inteftinis craffio- ribus, ac reclo imprirrrs, non minimam corpori pariunt molefliam. Lumbrici aculeis fuis reclinatis in inteftinis furfum & deorfum volvcntes mcmbra- nas eorum admodum fenfiles pungunt, laccrant, immo ipfa haud raro perforant intcftina. Tcenia magnam partcm alimentorum confumit, & e quo- vis articulo exiguum emittit mucronem , cum quo, quam primum fe moverit, tunicam inteftinorum nerveam vellicando & rodendo, horrenda excitat fymptomata. Et tali rationc vermes non foium Tor- mina, Convnlfiones , Epilepfiam, Bulimiim, Amentiam, Leucorrhaam & Diarrhceam, verum etiam Hyfteriam, Cardialgiam, Hypochondriafin , Febres & fexcenta alia
I 4 ex-
*) Hoffm. Syft. Med, Tom, IV, pag. 38,
JZ6 SPIGELIA ANTHELMIA.
excitant mala; adeo ut, jjcet vermes non fint mor- bus, plurium tamen morborum caufTam efle cxtra omnem dubitationis aleam jam dudum pofitum fit. Homine jejuno, & confequcnter alimento vermi- bus dqficiente, dira plane efficiunt fymptomata, quae mitiora evadunt poft fumtum cibum. Hoc etiam anfam prasbuit Medicis ea ipfa hora propi- nandi Anthelminthica, qua novum cibum accipere confueverunt vermes, & fimul interdiccndi a>gro- tantibus per horam cibo, quo vermes, quidquid ipfis obvenerit devorare coa£ti, ab eo nccentur. Et cum dulcia ac lafticinia in deliciis habcre crcdan- tur vermes, anthelminthica cum dulcibus vel Iatti- ciniis rite maritata olTerre in ufu fuit, ut vel hoc riiodo vcnenum ipfis ingeratur.
III. ANTHELMINTHICA.
Cum jam hi fiepius nominati vermcs ab omni sevo tot morborum turbas in corpore humano con- civerint, femper folliciti fucrunt Medici de valen- tifiimis, ad hos profligandos, excogitandis remediis. Hinc noftri temporis Materia Medica, affiduis a porplurimis inftitutis experimentis, adeo abundat anthelminthicis, ut vix ulla detur pars, quse majori inftrufta fit copia. Nihilo tamen minus, quo- tidiana, proh dolor! teftante experientia, omniLim horum remcdiorum ufus perniciofam hanc vermium progeniem non prorfus exftirparc valuit. Praecipua horum remcdiorLim, quas mihi faltem innotuerunt, recenfere, a fcopo non alienum fore crediderim.
I:mo AMARA, inteftina corroborando , non vero necando Bcerbaave.
Santonici femina, vulgo femina contra vermes difla, a multis retro temporibus celebria.
Artemifia Santonica femina, a quibus parum difFe- runt Santolince femina.
Tam-
SPIGFXIA ANTHELMIA. 137
Tanaceti femina, fyrupus , vel conferva ex foliis &
fummitatibus. Abrotani Herba. Carduus Benedictus. Centaureum minus. Gentiana.
Araygdalce amarce. Myrrha.
Fel Tauri infpiffatum.
Arthanitce unguentum. Serpentaria virginiana. Ariftolochice radix. Abfinthium. Dictamni albi radix. Trifolium aquaticum.
II:do PURGANTIA, qua? faepe non tantum expellunt vermes , fed etiam occidunt, e. g. Rharbarbarum. Aloe. Cratiola. Veratri Radix." Nigellce femina. Hellebori folia.
Ebuli Hcrba? oleum co&um.
Colocyntbidis pulvis cum felle bovis & oleo abfinthii.
Cornachini pulvis ad Scrup. II.
III:to FRAGRANTIA, ut
Allium Cepa.
Scordium.
Affa foztida, Koempfer.
Ruta.
Caftoreum.
Galbanum.
Camphora.
Liquor C. C.
15
Citreo-
138 SPIGELIA ANTHELMIA.
Citreorum omnium cortex craflior. Chenopodii antbelminthici femina ad Unc. I. Scrophularice femina ad Drachm. I.
IV. LAPIDEUM REGNUM !etiam varia
porrigit.
Stanni Anglicani calcinati cineres.
Mercurius coftus cum aqua & vino, vel agitatus in
cerevifia fecundaria. Mercurius Dulcis.
JEthiops mineralis cum vel fine igne. Plumbum in aqua Portulacse octies exftin&um.
Ferri limatura, fed imprimis Vitriolum martis ad gr. VIII; nec non aqua martialis.
Sulphuris flores cum cerevifia fecundaria.
Muria liquida e carne falita cochl. I. vel alterum.
Corallina pulverifata.
C. C. uftum.
Sal Sedlicenfe.
SPECIFICA etiam varia alia habentur, e. g.
Petroleum, unicum & primarium contra Taeniam, tefte Hajjelquift.
' Juglandes aridse comeftae tsenias adeo certe Medio- lanenfibus expellunt, ut nihil prgeftantius. Beh- rens.
Sophia femina Cinae feminibus praeftantiora efle te- ftatur C. Hoffmann.
Saponariie pulverem expellere afcarides teftatur Schwenckfeldt.
Filicis femince radix pulverifata ad Drachm. II. Hyperici florum Tin&ura aut femina contufa, Bar- tkolini encomio.
Grami-
SPIGELIA ANTHELMIA.
Graminis radix pulverifata tanquam fpecificum a
Boyleo commendatur. Liquiritia radicis decoftum, tefte Ccelio Aureliano,
& idem cum melle mixtum & lacte dulci pro-
pinatum, apud Bcerbaavium obtinuit. Sabina infufum & pulvis commendatur a Rajo. Mori radicis cortex in decofto a Sennerto laudatur. Zedonrie radix a noftratibus felici cum fucceflu faepe
propinatur.
EnuUe radix, tefte Rondeletio, aut radicis recentis fuccus, tefte Prevotio, egregium praeftat auxi- lium.
Haec & alia remedia, tempore prandii aut coe- 1 nae cum tecliciniis aflumta, purgantibus fimul adhi- i bitis & retardato cibo, felices fubinde exferuerunt effe&us. Horum vero omnium remediorum vim non raro illuferunt vermes, adeo ut felicem cura- tionis fcopum vix ac ne vix quidem ferire gotue- rint Medici , quo fe verterent nefcientes. Abfcon- dunt enim fefe vermes intra plicas & anfractus in- teftinorum, adeo ut virtutem fiiam nativam prius amiferint remedia, quam ad nidulos eorum pene- trare noxasque illis inferre potuerint.
Ante aliquot annos pcr totum orbem Euro- pseum celcbrabatur arcanum Herrenfcbwandi, tanquam certiflimum medicamen ad vermes propellendos, dofes autem magno venierunt. Hoc non fine fum- mo segrotantium emolumcnto etiam contra ipfam fieeniam ufurpatum confirmarunt Parifienfes, ingre- diontium hujus remedii & praeparationis licet ignari. Ulnftris quidem D. Sauvages , in literis ad N.j D. Prajf. miflis , hunc pulverem ex G. Gutta gr. XV. & Heileboro nigro gr. V. confiftere fubolfecit. Cum igitur abominabiles hi vermes non foium infantes, verum etiam aetate provettos moleftiflimis excru-
cient
140 SPIGELIA ANTHELMIA.
cient fymptomatibus , immo non raro necent, omnem ktpidem movere debent Medici, ut talis excogitetur medela, qua tot morborum caufiae ob- viam eatur.
IV. SPECIFICUM.
D. D. Browne in Hiftoria fua naturali Jamaica remechum in infantibus verminantibus, multiplici vice expertum, eventu femper voto refpondente, non ita pridcm detexit, quod tantum abeft, ut in- fcitiae ncbulis involvatur, ut potius, quam pri- mum fieri poteft, in album officinalium recipi de- beat, praefertim cum in plerisque hortis Jamaicae, ob fplendidos, quos de fc fpargit, virium radios, in ufum Pharmaceuticum hodie coli inceperit. Hunc etiam ego refpexi finem, occafionem mihi fuppe- ditante ipfa planta, quae in Horto Academico Upfa- lienfi praeterito anno cum flore & fru&u oculorum meorum obtutui fubjiciebatur , Spigeliam, puta, Anthdmiam. Equidem probe perfpcxi, quod baec planta tantum apud nos crefcat in terra prrcgnanti, non fme magna adhibita cura & moleflia , adeo ut dubitcm, num quantitatem fufficientem Patria? per horticulturam adipifci poffimus? Qua propter fua- derem potius, ut a Jamaica, ubi feritur, & ab in- fulis Gallicis in America, Domingo & Martinica, vel etiam e Brafilia, ubi fponte crefcit, petatur. Ut vero divinum hoc Medicamentum clarius inno- tefcat Reipublicae Medicae, & ne quid pro quo fu- matur, defcriptionem ejus primum tradam talem, qualem calamo eandem concepi, dum adhuc flo- rcfceret: deinde proponam ea, quae Cel. D. D. Browne, cui eximium hoc medicamen ad vermes debcllandos in acceptis referendum eft, in Hiftoria fua Naturali Jamaicas, Anglice confarcinata, orbi medico propinavit.
V. AD-
SPIGELIA ANTHELMIA.
V. ADUMBR ATIO. radix fibrofa, diffufa, parva, annua. caulis herbaceus, ereclus, brachiatus, palmaris
feu fpithamasus , teres, glaber, fuperne parum
craffior.
folia infima duo oppofita, e cotyiedonibus enata, lanceolata, obtufa, Isevia, fubpetioiata, mar- cefcentia.
Folia intermedia, feu ad fecundum articulum caulis oppofita, ovato - lanceoiata, fubpetiohta , in- tegerrima , nervis alternis exarata , Isevia , in- fimis triplo majora.
Folia fiimma quaterna f. cruciata terminalia, feflilia, patentia, ovata & ovato-oblonga, integerrima, laevia, fenfim acuminata, nervis fubtus exara- ta; duo horum interiora oppofita intermediis duplo iatiora.
rami oppofiti, ex alis infimis & intermediis foli- tarii, unico articulo conftantes, longitudine caulis, nudi, patentes, terminati, uti caulis, foliis quatuor & fruftificatione.
spica terminalis, fecunda, brevis, fimplex, flori- bus adfcendentibus , feflilibus atque bracleis plurimis.
calyx Periantbiiim quinquepartitum, lineare, ere- ctum, corolla triplo brevius.
corolla monopetala, infundibuliformis , alba, limbo breviflimo', quinquefido, patulo: lobis ovatis, interne tribus ftriis purpurafcentibus exarato. Haec coroiJa apud nos non dehifcit.
stamina Filamenta quinque, capillaria, tubo in- ferta , eoque breviora. Antherce oblongse, ereftae, luteae.
pistil-
SPIGELIA ANTHELMIA
pistii.lum Germen didymum. Stylus fimplex, fili- formis , longitudinc tubi. Stigmata duo, acuta, ere&a.
pericarpium. Capfula didyma, ex duobus ad me- dium infernc connatis, muricata.
spice quatuor feriores fecundae, patentes, caulcm terminant, & fpicac primordiariae circumftant, quarum duae, qua; intra folia tcrminalia infe- riora, funt feriores, & ad bafm bracleis dua- bus oppofitis trinerviis inftruclae.
Pertinet planta ad Pentandriam Monogyniam , & Gencris character habetur in Gen. Plant. 192. *) ; Ordine naturali Stellatis videtur accedere, quamvis fruclus fupcrus polyfpermus. spigelia (Anthelmia). Spec. plant. 149.
Anthelmia quadrifolia, fpicis terminalibus & e cen- tro frondis. Bronon.jam.is6. t. 37. Woorm- gras.
Spigelia
*) loeflingii chara&er genericus in Americse Cumana, ubi
fponte crefcit, confe&us. cal. Periantbium monophylium, tubulatum, apice 5-den-
taturn.
cor. monopetala, tubulata, 5-plicata, calyce longior. Ta- bus cylmdricus , calycis longitudine. Limbus campanula- tus, plicarus, 5-dentatus : dentibus acutis, ovatis, ereftis. STAM. Filamenta 5, capillaria, ad apicem tubi limbo inferta, limbi raedii lougitudinis , apice paullo incurva. AntherA lineares , fupra bafin filamentis affixse. pist. Germen fubrotundum , parvum. Stylus filiformis, lon- gitudine ftaminum, medio